Ευτύχης Μπιτσάκης - Δρόμοι της διαλεκτικής

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

«ΔΡΟΜΟΙ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗΣ». Γιατί «δρόμοι»; Επειδή η Διαλεκτική δεν είναι σύστημα κλειστό στον ιστορικό χρόνο, όπως είναι τα θεωρησιακά συστήματα. Η διαλεκτική αντίληψη της φύσης και της κοινωνίας αναπτύσσεται ή πρέπει να αναπτύσσεται αξιοποιώντας το γίγνεσθαι των επιστημών και το σύνολο της κοινωνικής πρακτικής. Τι σημαίνει όμως διαλεκτική; Στην ελληνική αρχαιότητα σήμαινε κυρίως την τέχνη της συζήτησης. Ομως ήδη στους Προσωκρατικούς και κυρίως στον Ηράκλειτο, η «αυθόρμητη διαλεκτική» (ο όρος δεν υπήρχε ακόμα ) αφορούσε προπαντός το κοσμικό γίγνεσθαι. 

Η οντολογική και η γνωσιολογική συνιστώσα της διαλεκτικής ενυπάρχει «εν σπέρματι» στην αρχαία υλιστική φιλοσοφία. Αλλά η τριπλή όψη της διαλεκτικής (μέθοδος, θεωρία της γνώσης, θεωρία τουείναι) υπάρχει ήδη ρητά στην εγελιανή φιλοσοφία, όπως και στο έργο των κλασικών του μαρξισμού. Διαλεκτική σημαίνει κίνηση, τόσο της φύσης όσο και της κοινωνίας και της γνώσης. Αέναο γίγνεσθαι χάρη στις αντιθέσεις που ενυπάρχουν «στα πράγματα και στους θεσμούς». Σημαίνει εξέλιξη, ποιοτικούς μετασχηματισμούς, άλματα ως «στιγμές» της συνέχειας και της ρήξης. Στη νεότερη, υλιστική διαλεκτική, η μέθοδος, η θεωρία της γνώσης, η διαλεκτική λογική και η θεωρία του είναι (η Οντολογία) συνιστούν όψεις μιας οργανικής ενότητας. Ενότητα, εντούτοις, δεν σημαίνει ταυτότητα. 

Καθεμιά από τις συνιστώσες της διαλεκτικής αποτελεί ιδιαίτερο πεδίο ερευνάς σε συνάρτηση με το όλον. Παρά ταύτα, υπάρχει μιά παράδοση στη μαρξιστική φιλοσοφία, να χρησιμοποιείται η λέξη Διαλεκτική αόριστα, και για τις τέσσερις συνιστώσες της μαρξιστικής κοσμοαντίληψης. Η ασάφεια αυτή προκαλεί συγχύσεις και εμποδίζει τη συγκεκριμένη κατανόηση και ανάπτυξη της υλιστικής κοσμοαντίληψης ως ενότητας μεθόδου, λογικής θεωρίας της γνώσης και θεωρίας του είναι.

Αλλά η ηγεμονία του θετικισμού, του δομισμού και των διαφόρων υποκειμενικών φιλοσοφικών ρευμάτων στην εποχή μας έχει ασκήσει μια « ιδεολογική τρομοκρατία », με συνεπεία οι μαρξιστές να μην τολμούν συνήθως να αναφέρονται στην οντολογική διάσταση του μαρξισμού. Ετσι διαβάζουμε συχνά οτι η διαλεκτική είναι μέθοδος για δράση, μέθοδος της ιστορικής πρωτοβουλίας. Αλλά η απόρριψη του οντολογικού θεμελίου της διαλεκτικής εκκενώνει από περιεχόμενο και την υλιστική θεωρία της γνώσης. Έτσι η διαλεκτική μένει μετέωρη. Χωρίς οντολογικό αντίκρισμα. Χωρίς αντιστοιχία με τη φυσική και την κοινωνική πραγματικότητα. 

Ο μαρξισμός εχει μιά ρητή οντολογική και γνωσιοθεωρητική θεμελίωση. Αλλά ο μαρξισμός δεν είναι σήμερα της μόδας. 

Η κατάρρευση του σοσιαλιστικού στρατοπέδου και η καθολική κρίση (οικονομική, κοινωνική, ιδεολογική, υπαρξιακή) των κοινωνιών του υστέρου καπιταλισμού εκτρέφουν αλλοτριωμένες και αλλοτριωτικές μορφές συνείδησης, από τον απλοϊκό εμπειρισμό και τον χυδαίο αστικό υλισμό μέχρι τις διάφορες υποκειμενικές φιλοσοφίες και τον θρησκευτικό ή τον επιστημονικοφανή μυστικισμό. Στις κοινωνίες της κρίσης και της απουσίας νοήματος, το υπαρξιακό κενό έρχονται να το αναπληρώσουν ο μυστικισμός, « δεισιδαιμονίες, η μαγεία, οι αιρέσεις και η πίστη στα θαύματα. Ο σύγχρονος ανορθολογισμός βλασταίνει στο άξενο έδαφος της σημερινής κοινωνικής πραγματικότητας.

Και όμως: Το φάντασμα του μαρξισμού δεν έπαψε να πλανάται ως απειλή και ως ελπίδα πάνω από τις σημερινές κοινωνίες. Μετά την πρώτη απογοήτευση και τη σύγχυση, από τα ερείπια του θεσμοποιημένου, απολογητικού μαρξισμού άρχισαν να αναδύονται οι πρώτες απόπειρες για ξεπέρασμα της κρίσης μέσα από τη διαλεκτική δημιουργική υπέρβαση αυτού που υπήρχε. Τό πλήθος των βιβλίων, των περιοδικών, των συνεδρίων, των δημόσιων συζητήσεων μαρτυρεί την «έπιστροφή» της μαρξιστικής σκέψης, απελευθερωμένης από τα δεσμά του δογματικού-απολογητικού απολιθώματος.

Ορισμένοι σήμερα θρηνούν για τη χαμένη Ιερουσαλήμ. Αλλοι προσαρμόστηκαν, αρνούμενοι ο,τι κάποτε υποστήριξαν - αρνούμενοι μέσα από την προσοδοφόρα προσαρμογή τον κάποτε καλύτερο εαυτό τους. Αλλοι, τέλος, παραμένουν αμετακίνητοι, λες και η κοσμοϊστορική καταστροφή ήταν ενα απλό επεισόδιο της Ιστορίας. Υπάρχει όμως και μια διαφορετική αντιμετώπιση: χωρίς εύκολους μηδενισμούς, χωρίς την απολιθωμένη στάση που περνιέται για Ιδεολογική συνέπεια, να επιχειρήσουμε να εξηγήσουμε την πρακτική αποτυχία του μαρξισμού, να ανακτήσουμε το επιστημονικό κεκτημένο του, και να προσπαθήσουμε να αναπτύξουμε τη θεωρία σε αντιστοιχία με τους πλανητικούς κινδύνους και τις πρωτοφανείς θετικές δυνατότητες της εποχής μας. 

Το βιβλίο αυτό δεν επιχειρεί μια —σύντομη έστω— εξιστόρηση της πορείας της διαλεκτικής κοσμοαντίληψης. Επίσης, δεν αποτελεί μια συστηματική διαπραγμάτευση της διαλεκτικής. Μετά από ενα εισαγωγικό κεφάλαιο για τις προϋποθέσεις της εμφάνισης της μαρξιστικής φιλοσοφίας, και ενα δεύτερο για τη μαρξιστική κριτική της φιλοσοφίας του Χέγκελ, στο βιβλίο διερευνώνται ορισμένα επίκαιρα και βασικά προβλήματα, με βάση το εργο των κλασικών αλλά και νεότερων μαρξιστών και —προφανώς— τα δεδομένα της εποχής μας. Έτσι, μέσα από τη μελέτη ειδικών και επίκαιρων προβλημάτων, επιχειρείται να αναδειχτούν όψεις της διαλεκτικής-υλιστικής κοσμοαντίληψης. 

Ό τίτλος του βιβλίου, Δρόμοι της Διαλεκτικής, υπογραμμίζει τη διπλή, ιστορική και «συστηματική» προσέγγιση των προβλημάτων. Αντιστοιχεί στους «δρόμους» προσέγγισης ορισμένων βασικών προβλημάτων του σημερινού κόσμου. Τελειώνοντας, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Σταύρο Πετσόπουλο που δέχτηκε να περιλάβει αυτό το βιβλίο στη σειρά των εκδόσεων της «Αγρας». Επίσης να τον ευχαριστήσω, αυτόν και τους συνεργάτες του, για την άψογη εμφάνιση του βιβλίου.

ΕΥΤΥΧΗΣ ΜΠΙΤΣΑΚΗΣ

Ιούλιος 2003

Ευτύχης Μπιτσάκης - Το Αειθαλές Δέντρο της Γνώσεως

 

Μπροστά στη βάρβαρη πραγματικότητα, η επιστήμη και η φιλοσοφία μπορούν να αποτελέσουν καταφύγιο.

Έναν προσωπικό χώρο γαλήνης και πνευματικής έξαρσης.

Ωστόσο, πρέπει να είναι κανείς ακρωτηριασμένος ατομιστής, για να αναζητήσει κάποιο προσωπικό καταφύγιο σε μια εποχή η οποία εγκυμονεί πλανητικές καταστροφές αλλά, παρ' όλα όσα συνέβησαν, δημιουργεί και τις "αντικειμενικές" επί του παρόντος δυνατότητες για υπέρβαση της σημερινής βαρβαρότητας.

Στόχος του βιβλίου είναι να αναδείξει συγκεκριμένα την ενότητα των επιστημών με τη φιλοσοφία, η οποία μεταβάλλεται ιστορικά και συνυπάρχει με την καταστατική διαφορά τους.

Τη δυνατότητα μιας κοσμοθεωρίας συγκροτημένης μέσα από τη φιλοσοφική καταξίωση του κεκτημένου των επιστημών, μέσα από την ανάλυση ειδικών περιοχών της επιστήμης.

Ταυτόχρονα το βιβλίο επιχειρεί να αναδείξει και να ερμηνεύσει την άνθηση του νεότερου φυσικού ιδεαλισμού και του μυστικισμού, οι οποίοι υποτίθεται ότι θεμελιώνονται στις σύγχρονες φυσικές θεωρίες.

Ιδεαλιστικές ή μυστικιστικές κοσμοθεωρήσεις ιδιοποιούνται τα δεδομένα των επιστημών για να θεμελιώσουν τα δόγματά τους.

Με την προσαρμογή των δεδομένων της σε κάποιο ιδεολογικό σχήμα, η επιστήμη μπορεί να γίνει θεραπαινίς ανορθολογικών δοξασιών.

Αλλά προπαντός: το βιβλίο θα επιχειρήσει να θεμελιώσει τη δυνατότητα για μια υλιστική θεωρία του Είναι, και για μια σύγχρονη Διαλεκτική της Φύσης ειδικότερα.

Τέλος, για έναν σύγχρονο ορθολογισμό, ο οποίος θα ενσωματώνει τα βιώσιμα στοιχεία του αστικού ορθολογισμού, ενώ ταυτόχρονα θα συνιστά την ιστορική του άρνηση, τόσο γνωσιακά, όσο και από την οπτική από την οποία αντιμετωπίζει την πραγματικότητα.

O στόχος του βιβλίου δεν είναι "ακαδημαϊκός".

Πράγματι, τόσο η φιλοσοφική ανθρωπολογία όσο και η πολιτική έχουν, ή οφείλουν να έχουν, μια οντολογική και γνωσιοθεωρητική θεμελίωση.

H εμβέλεια συνεπώς ενός βιβλίου, όπως το παρόν, μπορεί να υπερβαίνει το χώρο της ακαδημαϊκής φιλοσοφίας.

Να αποτελέσει πρόκληση για την οργανική συσχέτιση του "θαυμάζειν" και του "πράττειν".

Για την υπέρβαση του αγνωστικισμού, του γνωσιολογικού και ηθικού σχετικισμού και, προπαντός, του κυρίαρχου σήμερα εργαλειακού λόγου.

Ευτύχης Μπιτσάκης: Ανθρώπινη φύση: αντιφάσεις και δυνατότητες.

 

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ - σελ 20-46.

Ευτύχης Μπιτσάκης: Ανθρώπινη φύση: αντιφάσεις και δυνατότητες. (το 2ο μέρος μετά το Pdf.)

*

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ - σελ 20-46. 

Γιατί λοιπόν απέτυχε η πρώτη απόπειρα για την οικοδόμηση σοσιαλιστικών κοινωνιών;

Μια από τις βασικές «υλικές» αιτίες ήταν ότι στις χώρες αυτές, στις δεδομένες ιστορικές συνθήκες, αναπαράχθηκε ο αστικός καταμερισμός της εργασίας, οι ιεραρχικές δομές, προνόμια, αποξένωση, ο εργατικός έλεγχος εκφυλίστηκε, αυτονομήθηκαν το κόμμα και το κράτος από την κοινωνία: τελικά στη θέση μιας κοινω­νίας ελεύθερων παραγωγών, οικοδομήθηκε μια κοινωνία υπαλλήλων.

Ήταν αναπόφευκτη αυτή η πορεία; όχι.

Αλλά εδώ δεν είναι δυνατόν να εξετά­σουμε τα αίτια της αποτυχίας και να θεμελιώσουμε το μη αναπόφευκτο21, θα επι­μείνω μόνο σ’ ένα σημείο, που αξίζει να τονισθεί:

Ο κεφαλαιοκρατικός τρόπος πα­ραγωγής αναπτύχθηκε στα πλαίσια της φεουδαρχικής κοινωνίας.

Η αστική τάξη συ­νεπώς, πριν από την επανάσταση, ήτανε ήδη κάτοχος μέσων παραγωγής, της επιστη­μονικής γνώσης, τις τεχνογνωσίας και της τέχνης της διοίκησης.

Δεν έμενε παρά να κατακτήσει και την πολιτική εξουσία.

Αλλά οι σοσιαλιστικές σχέσεις δεν αναπτύσ­σονται παρά μόνο μετά την ανατροπή του καπιταλισμού και η εργατική τάξη, τη στιγμή της επανάστασης, δεν είναι κάτοχος ούτε μέσων παραγωγής, ούτε επιστημο­νικής γνώσης, ούτε έχει πείρα από τη διοίκηση του παραγωγικού και του κρατικού μηχανισμού.

Το γεγονός αυτό, μαζί με τις φοβερές συνθήκες των πρώτων χρόνων της Σοβιετικής Ένωσης, δείχνει το μέγεθος των αντικειμενικών δυσκολιών που είχε να αντιμετωπίσει η οικοδόμηση του σοσιαλισμού.

Αλλά ας επανέλθουμε σ’ αυτό που αφορά άμεσα το θέμα μας: ανθρώπινη φύ­ση.

Για να οικοδομήσεις το σοσιαλισμό, χρειάζεσαι μια νέα ποιότητα ανθρώπων, μια ουσιαστική «αναμόρφωση της ιστορικά διαμορφωμένης ανθρώπινης φύσης.

Αλλά για να πετύχεις αυτή την αναμόρφωση, χρειάζεται νέες κοινωνικές σχέσεις.

Φαύλος, κύκλος, Όχι αναγκαστικά.

Επειδή μια σωστή διαδικασία οικοδόμησης του σοσιαλι­σμού, προϋποθέτει ένα απόθεμα σοσιαλιστικής συνείδησης και ταυτόχρονα αυξάνει αυτό το απόθεμα: χρειάζεται μια διαλεκτική σχέση αλληλεπίδρασης της κοινωνικής πρωτοπορείας και των λαϊκών μαζών.

Ας θυμηθούμε τη σχετική «τρίτη θέση για τον Feuerbach» του Karl Marx»:

To υλιστικό δόγμα… θέλει τους ανθρώπους προϊόντα των περιστάσεων και της παιδεί­ας, και που κατά συνέπεια θεωρεί ότι οι μεταμορφωμένοι άνθρωποι θα είναι προϊό­ντα άλλων περιστάσεων και διαφορετικής εκπαίδευσης, λησμονεί ότι ακριβώς οι άν­θρωποι μεταμορφώνουν τις περιστάσεις και ότι ο ίδιος ο εκπαιδευτής έχει ανάγκη να εκπαιδευτεί.

Έτσι το δόγμα αυτό τείνει αδιάκοπα να διαιρέσει την κοινωνία σε δύο μέρη, όπου το ένα θα βρίσκεται πάνω από την κοινωνία».

Αυτό ακριβώς συνέβη στη Σοβ. Ένωση και στις άλλοτε λαϊκές δημοκρατίες.

Η πρωτοπορεία ενσωματώθηκε στο κόμμα και στο κράτος, το κόμμα και το κράτος αυ­τονομήθηκαν από την κοινωνία και επιβλήθηκαν στην κοινωνία.

Αντί για την «εκ­παίδευση των εκπαιδευτών» είχαμε μια μονόδρομη σχέση επιβολής των αυτονομη­μένων μηχανισμών στις λαϊκές μάζες.

Αυτή ήταν μια από τις βασικές αιτίες της ακύ­ρωσης της σοσιαλιστικής προοπτικής.

Το γιατί έγιναν έτσι τα πράγματα, δεν μπορεί να αναλυθεί εδώ.

Πάντως στα αίτια της αποτυχίας υπάρχουν και οι αντικειμενικοί και οι υποκειμενικοί παράγοντες – και αυτοί που σχετίζονται με την ιστορικά δια­μορφωμένη ανθρώπινη φύση.

Στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού αγνόησαν, μεταξύ άλλων, τις προει­δοποιήσεις του Marx, ότι οι εκπαιδευτές πρέπει να εκπαιδευτούν.

Δεν πρόβλεψαν και δεν αντιπάλεψαν συνειδητά την τάση των μηχανισμών για αυτονόμηστη.

Διατυ­μπάνιζαν μια αγοραία αισιοδοξία, όταν στο εσωτερικό της μεταβατικής κοινωνίας τους ωρίμαζαν οι προϋποθέσεις για μια νέα, ιστορικά ανέκδοτη, όχι αναγκαία, αλλά δυνατή, ταξική κοινωνία.

Τα υπόλοιπα τα ζήσαμε μετά το 1989.

Ο σοσιαλισμός, και ο κομμουνισμός, δεν αντιφάσκουν με τις θετικές δυνατό­τητες του ανθρώπινου όντος.

Γιατί αν η ανθρώπινη ιστορία είναι από μια άποψη μια ιστορία βαρβαρότητας, από την άλλη είναι μια ιστορία δημιουργικότητας, πνευμα­τικότητας, της αλληλεγγύης, στοργής, φαντασίας, αυτοθυσίας και ηρωισμών.

Αντί­κρυ στις τερατικές μορφές των Ρωμαίων στρατηγών και των χιτλερικών δημίων, ορ­θώνονται οι ατέλειωτες σειρές των επαναστατών, των ρομαντικών και των ανθρώ­πων του πνεύματος που αγωνίστηκαν και θυσιάστηκαν για την ανθρώπινη απελευ­θέρωση.

Ο σοσιαλισμός σήμερα δεν είναι μόνο η μόνη διέξοδος από την απάνθρωπη κοινωνία των πολυεθνικών. Είναι, παρά την αποτυχία, μια ρεαλιστική έστω και μακρυνή για την ώρα, ιστορική δυνατότητα.

Οι δυσκολίες για το σοσιαλιστικό μετασχηματισμό, ειδικά μετά την κατάρ­ρευση αυτού που πήγε να υπάρξει, φαίνονται ανυπέρβλητες.

Και δεν είναι μόνο η υλική δύναμη του κράτους και του κεφαλαίου.

Είναι οι χιλιάδες ορατές και αόρατες αλυσίδες με τις οποίες είναι καθηλωμένος ο εργάτης, σ’ αυτό που φαντάζεται κό­σμο της ελευθερίας του.

Είναι η πνευματική αποχαύνωση των μαζών εξαιτίας της συστηματικής ιδεολογικής αλλοτρίωσης που υφίσταται από τα μέσα μαζικής χειρα­γώγησης.

Είναι η διάλυση των κοινωνικών σχέσεων, η έλλειψη εμπιστοσύνης των μαζών στη δύναμη τους, θα είναι για πολλά ακόμα χρόνια ή δήθεν «απόδειξη εκ των πραγμάτων» του ασύμβατου της ανθρώπινης φύσης με το σοσιαλισμό.

Και όμως στην κοινωνία της αποξένωσης και της έκπτωσης του ανθρώπινου όντος, υπάρχουν ακόμα αποθέματα αξιοπρέπειας, και ανθρώπινης ζεστασιάς. Υπάρχουν ακόμα εστίες αντίστασης στην αλλοτριωτική επέλαση των πολυεθνικών και των ιδεολογικών επιτελείων της.

Και προπαντός υπάρχουν οι αξεπέραστες και οξυνόμενες αντιθέσεις του ιμπεριαλισμού.

Για την ώρα μπορούμε να αντιστεκόμα­στε.

Αλλά δεν είναι ουτοπικό να ελπίσουμε ότι η φωνή του γερο-Marx θα μας είναι όλο και περισσότερο αναγκαία.

Στη ζοφερή εποχή μας η φωνή του Marx έρχεται από το παρελθόν αισιόδοξη και επίκαιρη, επειδή μας βοηθά να κατανοήσουμε τις θετικές δυνατότητες του κό­σμου μας:

«Η αστική βιομηχανία και το εμπόριο δημιουργούν τις υλικές συνθήκες ενός νέου κόσμου, όπως οι γεωλογικές αναστατώσεις δημιουργούν την επιφάνεια της γης.

Όταν η σοσιαλιστική επανάσταση θα εξουσιάσει τα επιτεύγματα της αστικής εποχής, την παγκόσμια αγορά και τις σύγχρονες δυνάμεις της παραγωγής και θα τις θέσει κάτω από τον έλεγχο των λαών, τότε και μόνο τότε η πρόοδος θα πάψει να μοι­άζει με το απαίσιο παγανιστικό είδωλο που ήθελε να πίνει το νέκταρ στο κρανίο των θυμάτων του.

Η αλλοτρίωση που συνεπάγεται η εμπορευματική παραγωγή θα κα­ταργηθεί υπό τον όρο ότι θα καταστεί μια ανυπόφορη δύναμη, που θα μετατρέψει τη μάζα της ανθρωπότητας σε μια μάζα στερημένη από κάθε ιδιοκτησία και η οποία ταυτόχρονα θα βρίσκεται σε αντίθεση με έναν υπαρκτό κόσμο πλούτου και πολιτι­σμού»22.

Ο μαρξισμός, ως γνωστόν, δεν είναι μόνο πολιτική θεωρία, όπως και ο κομ­μουνισμός δεν θα είναι μόνο ένας νέος τρόπος παραγωγής.

Ο μαρξισμός έχει ταυτό­χρονα μια ηθική διάσταση, καθώς αποβλέπει στην απελευθέρωση του ανθρώπου από την ταξική δουλεία και τις πολλαπλές εκπτώσεις που αυτή συνεπάγεται.

Ο μαρξι­σμός, χωρίς να είναι μια κανονιστική ηθική χριστιανικού ή καντιανού τύπου, ασκεί μια ηθική – κανονιστική λειτουργία, καθώς διαμορφώνει κριτήρια για το καλό και το κακό στα πλαίσια της ευρύτερης ανθρωπολογίας του23.

Στη σημερινή εποχή του χυδαίου ωφελιμισμού, η εγκόσμια ανθρωπολογία του μαρξισμού αποτελεί θεμέλιο υπαρξιακής γαλήνης και έλλογων κινήτρων για δράση, για όσους δεν ικανοποιούνται ούτε από τις υπερβατικές ηθικές, ούτε από την ψυχρή λογική του αστικού ατομισμού.

………………………………………….

Σημειώσεις:

Βλ. π.χ. σχετικά: Διαλεκτική, 1 και 2 1990. Επίσης Ε Μπιτσάκη, Φιλοσοφία του Ανθρώπου, Gutenberg. 1991. id. Ένα φάντασμα πλανιέται, Στάχυ(υπό εκτύπωση)

Κ. Μαρξ, Κριτική της Εγελιανής φιλοσοφίας τον Δικαίου. Εκδ. Παπαζήσης.

Μια σύγχρονη, επιστημονικοφανής έκδοση τελεολογίας, αποτελεί το λεγόμενο «ανθρωπικό αξίωμα» κατά το οποίο το σύμπαν έχει τη δομή και τις ιδιότητες που γνωρίζουμε, για να υπάρξει ο άνθρωπος. Ο απλοϊκός αυτός όψιμος, ανθρωποκεντρισμός περνιέται από πολλούς για επιστημονικό αξίωμα. Βλ. σχετικά και Γ. Γραμματικάκη, «Η Κόμη της Βερενίκης» Πανεπ. εκδ. Κρήτης(κριτική ανάλυση στο παρόν τεύχος της Ουτοπίας.Βλ.oyt12-Γραμματικάκης*

Βλ. L. Althusser, Elements d’ Autocritique, Hachette, Paris, 1974.

Βλ. σχετικά L. Althusser, Pour  Marx, Maspero, Paris, 1975 Id. Lire le Capital, Maspero, Paris.

Για μια συστηματική ανάλυση του προβλήματος, βλ. Ν. Geras, Marx and Human Nature,Verso London, 1983.

Στη μελέτη του ψυχισμού χαίτης ανάπτυξης της νόησης, συμβάλλει αποφασιστικά η σοβιετική σχολή, ο Henri Wallon και η σχολή του και ο  Jean Piaget  και η σχολή της γενετικής ψυχολογίας.Βλ.σχετικά: A. Leontiev, Le Développement du Psychisme ,Ed.Sociales Paris, 1976.l.s.Vygotski, Pensée et langue.Ed. Sociales,Paris, 1985. H.Wallon, La vie Mentale, Ed.Sociales Paris, 1981. R. Zarro, Psychologie et Marxisme, Denoël-Gonthier Paris 1975 J. Piaget Psychologie et epistemologie, Gonthier,1970,( ελλ. Μετ.Εκδ.Υποδομή) Ιd,   Biologie   et   Connaissance,Gallimard,1973.L.Seve, La théorie marxiste de la personalité  Ed.Sociales, Paris,1974

Βλ. F. Engels, Η Καταγωγή της Οικογένειας της Ατομικής ιδιοκτησίας και του Κράτους, Εκδ. ΣΕ, Ε. Μπιτσάκη, Φιλοσοφία τον ανθρώπου,  όπ.

Βλ. π.χ. τα Ομηρικά Έπη ή και την ποίηση του Πινδάρου.

Για την έννοια της αλλοτρίωσης και την όλη σχετική προβληματική βλ. Κ. Marx, Το Κεφάλαιο. Σύγχρονη Εποχή I. Meszaros, Η θεωρία του Μαρξ για την Αλλοτρίωση, Εκδ. Ράππας. Ε. Μπιτσάκη,    Η   φιλοσοφία    του   ανθρώπου, Gutenberg. Id., Θεωρία και Πράξη, Gutenberg,

Για το πρόβλημα της προσωπικότητας  από μαρξιστική άποψη, βλ. L. Sève, La Théorie Marxiste de la Personnalité op. cit.

Κ. Marx. Manuscripts Philosophiques, Ed. Sociales, Paris, σ. 100.

Για το πρόβλημα του νοήματος, βλ. Ε. Μπιτσάκη Φιλοσοφία του ανθρώπου, Κεφ. ένατο.

Βλ. τις σχετικές αναλύσεις του Marx στο Κεφάλαιο op. tit.

Για το περιεχόμενο αυτών των εννοιών βλ. Κ. Marx, To Κεφάλαιο ό.π..

Η πρώτη θα χαρακτήριζε τότε την αποξένωση από τα μέσα παραγωγής από το προϊόν της εργασίας, τη φύση και την ανθρώπινη κοινότητα. Η δεύτερη συσχετισμένη με την πρώτη την απώλεια ουσιαστικών σχέσεων πραγματικοτήτων και δυνατοτήτων, που συνιστούν στοιχεία της ουσίας του ανθρώπου, τη μετατροπή του σε έτερον, σε άλλο από τον εαυτό του. Φυσικά η αλλοτρίωση με αυτή την έννοια δεν προϋποθέτει ούτε κάποια ιδανική προηγούμενη κατάσταση (Εδέμ, κ.λπ.). ούτε την ύπαρξη κάποιας μεταφυσικής ουσίας. Η αλλοτρίωση μ’αυτήν την έννοια δεν έχει σχέση ούτε με τη χριστιανική πτώση, ούτε με την εγελιανή εκδοχή της, ούτε με οποιοδήποτε ουσιολογισμό.

Για το χαρακτηρισμό της γραφειοκρατίας ως τάξης και γενικότερα για τη φύση των κοινωνιών σοβιετικού τύπου βλ. Ε. Μπιτσάκη, Ένα φάντασμα πλανιέται όπ. Κεφ. 3.

Για τα αίτια της αποτυχίας βλ. Ε. Μπιτσάκη Ένα φάντασμα πλανιέται , κυρίως το δεύτερο κεφάλαιο. Επίσης Γ. Ρούση, Κομμουνισμός τέλος: η αρχή της ιστορίας, εκδ.Στάχυ, 1992.

A.Gramsci, Gramsci dans le texte, Ed.Sociales,Paris, 1975 σ.176-77

Κ. Marx,  Le Capital op. cit, τ. 8. σσ 198-99.

Ε. Μπιτσάκη: Ρήξη ή Ενσωμάτωση, Σύγχρονη Εποχή Ένα φάντασμα πλανιέται, όπ.

Κ.  Marx,  F.  Engels,  L’ Idéologie Allemande Ed.Sociales Paris, 1971, σσ. 63-64.

Κατά τον Γάλλο χριστιανο-περσοναλιστή Jean Lacroix, «ο άνθρωπος δεν είναι εντελώς άνθρωπος, παρά μόνο μέσα και από την κοινότητά του με τους άλλους ανθρώπους. Πραγματώνοντας αυτή την κοινότητα, δηλαδή θέτοντας τέλος στην πάλη, περνά από την αλλοτριωμένη συνείδηση στην πραγματική συνείδηση, συμφιλιώνει την ανθρωπότητα με τον εαυτό της. Η ευτυχής συνείδηση είναι αυτή που αντανακλά μια ειρηνεμένη ανθρωπότητα. Έτσι εξηγείται γιατί για τον μαρξιστή, ο πιο ηθικός άνθρωπος είναι και ο πιο προοδευτικός’’. ( J.Lacroix,   Marxisme,   Existentialisme,   Personalisme, P.V.F., Paris, 1962).Μέσα από την οπτική και με τη γλώσσα της χριστιανικής ανθρωπολογίας ο Γάλλος φιλόσοφος συναντάται με τους στόχους της μαρξιστικής ηθικής

Το άρθρο σε pdf  Oyt1-E.Mπ.

*Ο Ευτύχης Μπιτσάκης γράφει για το βιβλίο του Γιώργου Γραμματικάκη,”Η κόμη της Βερενίκης”

Ευτύχης Μπιτσάκης - Ρήξη ή Ενσωμάτωση

 

Μεταφυσικός Υλισμός

"Το ιδεατό, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά το υλικό στοιχείο μεταφυτευμένο και μεταφρασμένο μέσα στο ανθρώπινο κεφάλι. Η ύλη είναι το υποκείμενο κάθε αλλαγής. Ο αγώνας ενάντια στη θρησκεία, είναι έμμεσα ο αγώνας εναντίον του κόσμου του οποίου πνευματικό άρωμα είναι η θρησκεία." - Καρλ Μαρξ

"Δύο είναι οι γραμμές της φιλοσοφίας, η υλιστική και η ιδεαλιστική" - Φ.Ένγκελς

Σημείωση: Ο όρος μεταφυσική προέρχεται από την ελληνική πρόθεση "μετά" που σημαίνει ύστερα (κατόπιν) κι από την ελληνική επίσης λέξη "φυσική" που σημαίνει την επιστήμη της φύσης. Αντικείμενο της μεταφυσικής (ιδιαίτερα στον Αριστοτέλη), είναι η μελέτη του Είναι (της Ουσίας του Όντος), που στέκεται πίσω και πέρα από τη φύση. Ενώ η φύση είναι κίνηση του Είναι (το Ον η Ουσία), είναι εκείνο το αιώνιο κι αμετάβλητο, το υπερφυσικό που αποτελεί την πρωταρχική ουσία των πραγμάτων. Αυτό άλλοι το λένε Θεό, άλλοι Απόλυτο.

   Η πορεία της γνώσης όπως το μαρτυρεί η ιστορία της επιστήμης, έχει αντιφατικό χαρακτήρα. Η επιστήμη τείνοντας στην γνώση του κόσμου, σ'ένα ορισμένο στάδιο της ανάπτυξής της, ήταν αναγκασμένη να συγκεντρώσει τις προσπάθειές της, στη μελέτη των χωριστών μερών των αντικειμένων, έξω από την αμοιβαία σύνδεσή τους. Ο Ένγκελς τόνιζε ότι η βάση για τις λαμπρές επιτυχίες της φυσιογνωμίας του 16ου-18ου αιώνα, ήταν η αποσύνθεση της φύσης σε χωριστά μέρη, η διαίρεση των φαινομένων, ο διαμερισμός του όλου, η ανατομία των ζώων και των φυτών. Αυτός όμως ο τρόπος μελέτης της πραγματικότητας που δικαιώθηκε πέρα για πέρα στην εξέλιξη της επιστήμης, με την απολυτοποίησή του, κατάντησε μεταφυσικός επειδή εξέταζε τα πράγματα και το προτσές της φύσης, στην απομόνωσή τους έξω από την καθολική τους σύνδεση, δεν τα εξέταζε σαν μεταβαλλόμενα κατά ουσιαστικό τρόπο, αλλά σαν αιωνίως αμετάβλητα, νεκρά. Έτσι η γένεση της μεταφυσικής μεθόδου συνδέεται με το αναπόφευκτο εκείνο στάδιο εξέλιξης των επιστημών, όπου οι επιστήμες είχαν περιγραφικό χαρακτήρα, και περιόριζαν τα καθήκοντά τους κυρίως στη συσσώρευση γεγονότων για την συστηματοποίησής τους. "Για τον μεταφυσικό", γράφει ο Ένγκελς, "τα πράγματα και οι αντανακλάσεις τους στην ανθρώπινη συνείδηση και νόηση, δηλαδή οι έννοιες, οι παραστάσεις, οι αντιλήψεις, αποτελούν μεμονωμένα αντικείμενα μελέτης, παρατηρούνται κι ερευνώνται το ένα έπειτα από το άλλο, και το ένα ανεξάρτητο από το άλλο, σα να δίνονται για μια μόνη φορά, αιώνια κι αμετάβλητα. Ο μεταφυσικός σκέπτεται μόνο με αντιθέσεις, χωρίς μέσους όρους: λέει η ναι ναι ή όχι όχι όρος δε χωράει, αυτό δηλαδή που προχωρεί που βρίσκεται στο δρόμο της ανάπτυξης, που βρίσκεται στο δρόμο της διαμόρφωσής του, δεν αξίζει τον κόπο για έρευνα." (Αντι-Ντυρινγκ).

   Όλοι οι υλιστές παραδέχονται τη νομοτέλεια των φαινομένων της γύρω πραγματικότητας. Ο μεταφυσικός υλισμός όμως εξετάζει τους νόμους της φύσης, σαν αμετάβλητες θέσεις, αμετάβλητων ουσιών, σαν σχέσεις που διαιωνίζουν μια συγκεκριμένη κατάσταση που εμποδίζουν την αλλαγή της. "Ταυτόχρονα, όπως τόνιζε ο Λένιν, η δυνατότητα μεταφυσικής διαστρέβλωσης των φαινομένων της γύρω πραγματικότητας, περιέχεται και στο ίδιο γεγονός της αφηρημένης νόησης, που δεν μπορεί "να παρουσιάσει, να εκφράσει, να μετρήσει να απεικονίσει την κίνηση χωρίς να διακόψει το αδιάκοπο, χωρίς ν'απλουστεύσει, χωρίς να παρουσιάσει χοντροκομμένα, χωρίς να διαιρέσει και να νεκρώσει το ζωντανό. Η απεικόνιση της κίνησης από τη σκέψη, είναι πάντα μια χοντροκομμένη παρουσίαση, νέκρωση, κι όχι μόνο από τη σκέψη, αλλά κι από την αίσθηση κι όχι μόνο της κίνησης αλλά και κάθε έννοιας" (Λένιν Φιλοσοφικά Τετράδια). Στη φύση όλα τα φαινόμενα βρίσκονται σε αλληλουχία και αλληλοκαθορισμό, ταυτόχρονα όμως κάθε φαινόμενο είναι και κάτι μεμονωμένο. το καθορισμένο, το ποιοτικά διαφορετικό από τα υπόλοιπα. Στη φύση τα πάντα ρέουν κι αλλάζουν ταυτόχρονα, όμως το κάθε φαινόμενο για ένα ορισμένο χρονικά διάστημα, παραμένει το ίδιο με τον εαυτό του, διατηρεί τον καθορισμένο χαρακτήρα του, τη σταθερότητά του. Η μεταφυσική, μετατρέπει αυτές τις πραγματικές ιδιομορφίες των ίδιων των πραγμάτων σε απόλυτο. Η σχετική απομόνωση όλων των πραγμάτων διακηρύχτηκε αιώνια, αδιασάλευτη κι αρνείται την εξέλιξη τους (στο ίδιο το έργο).

  Ωστόσο, η δυνατότητα γέννεσης της μεταφυσικής, αυτή καθ'αυτή, δεν κάνει ακόμα αναπόφευκτη τη μεταφυσική σκέψη. Αν απουσιάζουν ορισμένες ευνοϊκές γι'αυτό κοινωνικές συνθήκες, η δυνατότητα αυτή δε θα μετατραπεί σε πραγματικότητα.

   Πέρα από τα παραπάνω, ο μεταφυσικός υλισμός όμως, μη ξέροντας να εφαρμόσει τη διαλεκτική στην θεωρία της γνώσης, δεν μπορεί να εξηγήσει το πέρασμα από την άμεση αισθησιακή αντίληψη των επιμέρους αντικειμένων (δεδομένα της όρασης, της αφής, κ.λπ) στη θεωρητική νόηση, στη γνώση που δουλεύει μ'έννοιες, μ'αφαιρέσεις. Γι αυτό ο μεταφυσικός υλιστής δεν μπορεί να εξηγήσει πως πραγματοποιείται η γνώση του απείρου, του απεριορίστου στο χώρο και στο χρόνο κόσμου, επειδή δε βλέπει το διαλεκτικό πέρασμα από τη γνώση του μεμονωμένου, του πεπερασμένου, του παροδικού προς τη γνώση του καθολικού, του απείρου, του αιώνιου, το αισθησιακά αντιληπτού προς τη γνώση εκείνου που, αν και υπάρχει αντικειμενικά στον ίδιο τον υλικό κόσμο, ωστόσο δεν αποτελεί άμεσα αντικείμενο των αισθήσεών μας (νόμος, αναγκαιότητα, ουσία, κ.λπ.) Ο μαρξιστικός φιλοσοφικός υλισμός, εξετάζοντας διαλεκτικά το προτσές της γνώσης, της πραγματικότητας, αποκαλύπτει την αντιφατική ενότητα θεωρίας και πράξης, αίσθησης και νόησης, απόλυτης και σχετικής αλήθειας, αφηρημένου και συγκεκριμένου, μεμονωμένου και γενικού, κ.λπ.

ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΛΟΓΙΚΗΣ - ΕΠ. ΞΕΝΟΠΟΥΛΟΣ

 

Μαο Τσε Τουνγκ - Σχετικα με την Πραξη