Κατά τη διάρκεια των μακρών μηνών και ετών κατά τα οποία οι πολιτικοί εξόριστοι αναγκάστηκαν να ζήσουν στην Πόντσα, ενώ ήταν αποφασισμένοι να αντιμετωπίσουν τα καθημερινά προβλήματα, ποτέ δεν χαλάρωσαν την επαγρύπνησή τους στον αγώνα τους ενάντια στον φασισμό και πάντα προέβαλαν τον εαυτό τους σε μελλοντικά σχέδια στα οποία η βεβαιότητα της νίκης δεν τους εγκατέλειψε ποτέ.
Απόδειξη αυτού είναι οι στίχοι ενός τραγουδιού με τίτλο «Στο βιβλίο, στο άροτρο, στο σφυρί», του οποίου ο συγγραφέας είναι άγνωστος με βεβαιότητα, αλλά το οποίο αποδίδεται στον Έτζιο Ταντέι, έναν ελευθεριακό κομμουνιστή από το Λιβόρνο, ο οποίος ήταν περιορισμένος στο νησί μας από τον Σεπτέμβριο έως τον Δεκέμβριο του 1935 και ο οποίος αργότερα έγινε συγγραφέας.
Έτζιο Ταντέι 1895-1956
Το κείμενο ανακτήθηκε από δύο ερευνητές, τον Φαλαβόλτι και τον Λεονάρλο Σετιμέλι, ο δεύτερος δημοσιογράφος, μουσικολόγος και τηλεοπτικός σκηνοθέτης, καθώς και επικεφαλής τη δεκαετία του 1970, ως τραγουδιστής και ηθοποιός, του μουσικού συγκροτήματος «Canzoniere Internazionale».
Το παρέλαβαν από τη Λίνα Αντονέλι, κόρη του Βιρτζίλιο Εγίστο Αντονέλι, ενός αναρχικού από το Λιβόρνο που περιορίστηκε πρώτα στο Βεντοτένε και στη συνέχεια στην Πόντσα, από όπου έφυγε στις 24 Ιανουαρίου 1936. Η Λίνα άκουγε συχνά τον πατέρα της να το τραγουδάει και θυμόταν τους στίχους.
Virgil Egisto Antonelli 1904-1982
Οι δύο ερευνητές, στη συλλογή τους με σοσιαλιστικά και κομμουνιστικά τραγούδια, το συμπεριέλαβαν με τον τίτλο Canto dei confinati και άλλαξαν μια λέξη στον πρώτο στίχο, αντικαθιστώντας το άροτρο με το δρεπάνι , το οποίο ταίριαζε περισσότερο σε σοσιαλιστές και κομμουνιστές.
Όταν εργαζόμαστε με προφορική μνήμη, μπορεί κανείς να συναντήσει διαφορετικές παραλλαγές και οι Σετιμέλι και Φαλαβόλτι δεν αποτέλεσαν εξαίρεση: βρήκαν δύο άλλες στροφές οι οποίες, αυτή τη φορά, υποδείχθηκαν από έναν άλλο αναρχικό από το Λιβόρνο, τον Νέλλο Μαλακάρνε, ο οποίος ήταν περιορισμένος στην Πόντσα από τις 2 Ιουνίου 1933 έως τις 6 Σεπτεμβρίου 1939.
Leoncarlo Settimelli 1937-2011
Τώρα, αν οι στίχοι αποδίδονταν στον Ταντέι ως μελλοντικό συγγραφέα, ο Νέλλο πιθανότατα συνέβαλε στη μουσική, καθώς έψαχνε στίχους και παρτιτούρες, όπως λέει ένας άλλος εγκλωβισμένος, ο Ουμπέρτο Γκρέιτι από την Τεργέστη, σε μια επιστολή προς τη σύζυγό του, όπου της ζητά να τους πάρει από κάποιους συγγενείς και να τους φέρει στην Πόντσα όταν θα πήγαινε εκεί επειδή «ο Μαλακάρνε είναι εδώ που μου τα ζητάει πάντα [σ.σ. τραγούδια] και άφησα να του ξεφύγει μια μισή υπόσχεση για να τον ικανοποιήσω» .
Η ταυτόχρονη παρουσία των τριών αναρχικών από το Λιβόρνο, οι οποίοι γνωρίζονταν καλά μεταξύ τους, υποδηλώνει ότι είναι πολύ πιθανό το τραγούδι να προέρχεται από την Πόντσα και να το έφεραν μαζί τους στην πατρίδα τους αργότερα.
Εδώ είναι οι στίχοι όπως τους μετέφερε η Λίνα Αντονέλι και αμέσως μετά τις στροφές που υπαγόρευσε ο Μαλακάρνε.
Στο βιβλίο, στο άροτρο, στο σφυρί, η τυραννική αστική τάξη μας έσκισε τις χειροπέδες από τους καρπούς και μας εξόρισε σε μια βάρκα σε ένα μακρινό νησί. Και τώρα στεκόμαστε γαλήνια στον ύφαλο , σταθεροί στο πνεύμα και με περήφανο μέτωπο.
Θα χρειαστεί μόνο να υφάνουμε μια σημαία και μια θέληση. Είμαστε αναγκασμένοι για μια ιδέα, αλλά ιππότες της ανθρωπότητας. Είμαστε εγκληματίες και ένοχοι που έχουμε εκδιώξει τον λόγο της πίστης και της αγάπης. Το σύνθημά μας είναι ένα τολμηρό πρόγραμμα: «στον καθένα τον καρπό του κόπου του». Αυτό είναι το όνειρο, η φρικτή τρέλα, αυτή η ιερή ουτοπία του ισχυρού.
Θα χρειαστεί μόνο να υφάνουμε μια σημαία και μια θέληση, είμαστε αναγκασμένοι να αγωνιστούμε για μια ιδέα αλλά είμαστε ιππότες της ανθρωπότητας.
Και όταν την αυγή της πολυαναμενόμενης ημέρας το λευκό πανί σαλπάρει, θα δώσουμε στους αγαπημένους μας ένα ανταποδοτικό φιλί , και στην αγκαλιά μας οι καρδιές μας θα χοροπηδήσουν. Και τώρα και για πάντα, εμείς οι άθλιοι όχλοι θα πολεμήσουμε αυτή την πικρή μάχη.
Θα χρειαστεί μόνο να υφάνουμε μια σημαία και μια διαθήκη, μας αναγκάζει μια ιδέα, αλλά είμαστε ιππότες της ανθρωπότητας.
Στίχοι του Μαλακάρνη:
Πόσες φορές έχω κλάψει και ντρέπομαι για τον πόνο μου, τώρα ξυπνάω από ένα κακό όνειρο και σε βλέπω στην κακία σου;
Αλλά τώρα και πάντα για τη μεγάλη μάχη θα καταστρέψουμε το άθλιο πλήθος που πρέπει να νικήσουμε για το ιδανικό και για την ελευθερία, είμαστε αναγκασμένοι από μια ιδέα, αλλά ιππότες της ανθρωπότητας.
Maria Torrigiani και Apolide Ensemble Στο βιβλίο, στο άροτρο και στο σφυρί (τραγούδι των περιορισμένων) διασκευές του Marco Del Giudice απόσπασμα από το CD Το άσπρο πανί που θα σαλπάρει το κύμα
Ιστορία του Τραγουδιού των Περιορισμένων της Ούστικα 1927 Στο άλμπουμ «Canti dei Lager» του Sergio Liberovici υπάρχει μια ηχογράφηση που ερμήνευσε ο Silverio Pisu το 1966. Στο κείμενο εμφανίζεται ένα άλλο τραγούδι γνωστό ως «Al libro, all'aratro ed al martello» που εκδόθηκε από τους Catanuto και Schirone στον τόμο «Il canto anarchico in Italia», του οποίου η μελωδία είναι παρμένη από ένα τραγούδι του 1920 που τραγούδησε ο τενόρος Cav.Elpidio Gaiotto με τίτλο «Mamma non l'amo più» (Υπάρχει ακόμα στο YouTube). Το τραγούδι των Περιορισμένων της Ούστικα 1927 που ερμήνευσε ο Coro Ingrato βασίζεται στη μελωδία του «Canto dei malfattori», καθώς στο έντυπο υλικό που κατασχέθηκε εκείνη την εποχή από τον αναρχικό Boldrini και κατέληξε στα Κεντρικά Κρατικά Αρχεία, ο συγγραφέας είχε σαφώς υποδείξει ότι η μελωδία που συνόδευε το κείμενο ήταν ακριβώς το Canto dei Malfattori. Ο Αντόνιο Γκράμσι εξορίστηκε στην Ούστικα το 1927, το 1926, αλλά παρέμεινε εκεί μόνο για 44 ημέρες. Ένα αντίγραφο αυτού του εγγράφου φυλάσσεται στο αρχείο της FAI στο Μιλάνο, στη Vialle Monza.
«ΟΙ ΤΑΡΑΧΕΣ ΜΑΣ ΕΧΟΥΝ ΕΞΟΡΙΣΕΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΣΤΟΡΓΗ ΜΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΣ. ΗΘΕΛΑΝ ΝΑ ΜΑΣ ΠΕΡΙΟΡΙΣΟΥΝ ΣΕ ΑΥΤΑ ΤΑ ΓΕΛΑΣΤΑ ΝΗΣΙΑ ΜΟΝΟ ΕΠΕΙΔΗ ΣΤΙΣ ΚΑΡΔΙΕΣ ΜΑΣ ΥΠΑΡΧΕΙ ΠΙΣΤΗ ΚΑΙ ΕΛΠΙΔΑ ΓΙΑ ΑΔΕΛΦΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, ΓΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΓΙΑ ΚΑΛΟΣΥΝΗ. ΑΛΛΑ ΑΝ ΗΤΤΗΘΟΥΜΕ ΤΩΡΑ, ΔΕΝ ΘΑ ΑΛΛΑΞΟΥΜΕ ΓΙΑ ΑΥΤΟ, ΤΟ ΙΔΑΝΙΚΟ ΠΟΥ ΠΑΝΤΑ ΟΜΟΡΦΩΝΟΥΜΕ ΣΤΟΝ ΠΥΡΟ ΠΟΥ ΘΑ ΚΟΥΡΑΖΟΥΜΕ ΔΕΝ ΜΑΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΖΕΙ ΟΥΤΕ ΜΑΣ ΛΥΓΙΖΕΙ. Ο ΤΡΟΜΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΠΙΕΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΞΟΡΙΑ, Η ΠΑΡΑΤΑΞΗ ΕΠΑΝΕΝΣΩΜΑΤΩΝΕΤΑΙ ΟΛΟ ΚΑΙ ΠΙΟ ΠΙΟ. ΘΕΛΟΥΜΕ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΤΡΙΑ ΠΟΥ ΦΛΕΓΕΙ ΤΙΣ ΚΑΡΔΙΕΣ ΜΑΣ ΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΔΥΑ ΤΗΣ ΛΑΜΠΡΗΣ ΤΗΣ. ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΘΑ ΤΟ ΥΠΟΔΕΙΞΕΙ ΣΤΟΥΣ ΛΑΟΥΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. ΠΡΟΣΚΑΛΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΝΑ ΠΟΛΕΜΗΣΟΥΝ ΚΑΙ ΝΑ ΝΙΚΗΣΟΥΝ ΤΗΝ ΚΟΣΜΙΚΗ ...ΕΓΩΤΗ ΤΟΥΣ ΛΑΟΥΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. ΠΡΟΣΚΑΛΩΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΝΑ ΠΟΛΕΜΗΣΟΥΝ ΚΑΙ ΝΑ ΝΙΚΗΣΟΥΝ ΤΗΝ ΚΟΣΜΙΚΗ ΕΓΩΤΗ ΤΟΥΣ ΛΑΟΥΣ ΤΗΣ ΓΗΣ».
«Ορκίζομαι εις τον Θεόν τον άγιον τούτον όρκον, ότι θα υπακούω τυφλώς εις τας διαταγάς του Ανωτάτου Αρχηγού του Γερμανικού Στρατού Αδόλφου Χίτλερ... Γνωρίζω καλώς ότι διά πάσαν αντίρρησιν προς τας διαταγάς μου, θέλω τιμωρηθή παρά των Γερμανικών Στρατιωτικών Νόμων.»
Ο Ορκος των μαχητών του ΕΛΑΣ:
«Ορκίζομαι ότι θα αγωνιστώ έως την τελευταία ρανίδα του αίματός μου για την πλήρη απελευθέρωση, την ακεραιότητα και την ανεξαρτησία της Πατρίδας. Για την περιφρούρηση των συμφερόντων του ελληνικού λαού και την αποκατάσταση και τον σεβασμό των λαϊκών ελευθεριών.»
Η σύγκριση των παραπάνω όρκων δεν αποτελεί απλώς μια φιλολογική άσκηση, αλλά την αδιαμφισβήτητη απόδειξη μιας βαθιάς ιστορικής αντίφασης που διατρέχει το ελληνικό κράτος μέχρι σήμερα.
Μετά τη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής, παρατηρούμε μια απεγνωσμένη επικοινωνιακή προσπάθεια να παρουσιαστούν οι ήρωες αυτοί ως «αποστειρωμένοι» πατριώτες, αποσιωπώντας πλήρως την κομμουνιστική τους ταυτότητα.
Η αντίφαση αυτή καθίσταται εξόφθαλμη αν αναλογιστούμε ότι το ίδιο κράτος, το οποίο σήμερα δυσκολεύεται να αναγνωρίσει την ιδεολογία των θυμάτων της Καισαριανής, επί δεκαετίες αναγνώριζε ως εθνικά ωφέλιμη την υπηρεσία των θυτών τους.
Οι Ταγματασφαλίτες ως κρατικοί λειτουργοί εντάχθηκαν στον διοικητικό ιστό της χώρας, καθώς το μετεμφυλιακό κράτος φρόντισε να τους ενσωματώσει πλήρως. Με διατάξεις όπως ο Ν. 971/1949, η πολιτεία αναγνώρισε ως «εθνική αντίσταση» μόνο δεξιές ή μη εαμικές οργανώσεις (π.χ. ΕΔΕΣ, ΕΚΚΑ), αποκλείοντας το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ.
Παράλληλα, με μεταγενέστερες ρυθμίσεις, κυρίως κατά την περίοδο της δικτατορίας μέσω του Ν.Δ. 179/1969, δόθηκε η δυνατότητα σε όσους υπηρέτησαν στα Τάγματα Ασφαλείας να προσμετρήσουν εκείνο το διάστημα ως συντάξιμο χρόνο.
Η θεσμική επιβράβευση της συνεργασίας με τον κατακτητή ολοκληρώθηκε μέσα από τη νομιμοποίηση της προϋπηρεσίας τους στο Δημόσιο και τον Στρατό, την ίδια στιγμή που οι πραγματικοί αντιστασιακοί οδηγούνταν στις εξορίες.
Αυτή η «ιδιαιτερότητα» της Ελλάδας επισφραγίστηκε με την παρωδία των δικών των δοσιλόγων. Ενώ στην υπόλοιπη Ευρώπη οι συνεργάτες των Ναζί τιμωρήθηκαν παραδειγματικά, στην Ελλάδα οι περισσότερες καταδίκες των ειδικών δικαστηρίων δοσιλόγων είτε μετατράπηκαν σε ελαφρές ποινές είτε απονεμήθηκαν χάριτες μέσα σε ελάχιστα χρόνια.
Η πιο μελανή σελίδα αυτής της κρατικής συνέργειας γράφτηκε με την παράδοση των πολιτικών κρατουμένων στους κατακτητές. Οι 200 της Καισαριανής ήταν δεσμώτες της Ακροναυπλίας και των φυλακών της 4ης Αυγούστου, τους οποίους το ελληνικό κράτος αρνήθηκε να απελευθερώσει και παρέδωσε στους Ναζί.
Τίποτα όμως δεν φωτίζει περισσότερο το χάσμα ανάμεσα στον πραγματικό πατριωτισμό και τον κρατικό δοσιλογισμό όσο η στιγμή που το Στρατόπεδο Χαϊδαρίου πάγωσε στο άκουσμα του ονόματος του Ναπολέοντα Σουκατζίδη. Οταν ο διοικητής Φίσερ του πρόσφερε χάρη, ο Σουκατζίδης αρνήθηκε να εξαιρεθεί αν δεν απελευθερώνονταν και οι υπόλοιποι 199.
Παραδίδοντας τη σφυρίχτρα και τα χαρτιά του στον διερμηνέα Θανάση Μερεμέτη, τα λόγια του αποτελούν την απόλυτη παρακαταθήκη:
«Θανάση, μη ξεχνάς ποτέ πως είσαι Ελληνας κρατούμενος και εξυπηρετείς Ελληνες αγωνιστές. Να είσαι πάντα καλός και μαλακός μαζί τους. Στο πρόσωπό σου αποχαιρετώ όλους. [...] Στα χέρια σου τους εμπιστεύομαι. Στάσου πάντα καλός. Εχε γεια!»
Χρειάστηκε να φτάσουμε στον Νόμο 1285/1982 για να αναγνωριστεί η Εθνική Αντίσταση στην ολότητά της. Μέχρι τότε, η επίσημη ιστορία θεωρούσε «εθνικό χρόνο» την προδοσία και «ποινικό αδίκημα» την αντίσταση.
Σήμερα, η προσπάθεια να παρουσιαστούν οι 200 κομμουνιστές της Καισαριανής ως «αποστειρωμένοι» πατριώτες αποτελεί μια δεύτερη εκτέλεση της μνήμης τους και μια ακόμη ιστορική πρόκληση. Πρόκειται για εκείνους τους αγωνιστές που το κράτος παρέδωσε σιδηροδέσμιους στους Ναζί, όταν για μισό αιώνα το ίδιο σύστημα θεωρούσε «νόμιμη υπηρεσία» την πίστη στον όρκο του Χίτλερ.
Ο όρος «πατριώτης» δεν είναι μια κενή περιεχομένου λέξη. Ανήκει ιστορικά και εκ του αποτελέσματος σε εκείνους που υπερασπίστηκαν την πατρίδα με το αίμα τους, την ώρα που η αστική τάξη προήγαγε τους ταγματασφαλίτες.
Οι 200 της Καισαριανής δεν εκτελέστηκαν ως αφηρημένα σύμβολα, αλλά ως Συνειδητοποιημένοι Κομμουνιστές Πατριώτες, δίνοντας νόημα στις λέξεις που άλλοι προσπάθησαν να εξαγοράσουν με συντάξεις δοσιλογισμού.
Ταγματασφαλίτες και χωροφύλακες οδηγούν αιχμάλωτους αντιστασιακούς στο Χαϊδάρι το 1944
Η Ψυχολογία της Ανεπάρκειας και η Οικονομική Βάση των Μονοπωλίων
Εισαγωγή
Η Μεταφυσική ως Δεκανίκι της Δεξιάς
Στο πολιτικό πεδίο της Ελλάδας, η κριτική έχει χάσει προ πολλού τον προσανατολισμό της. Ενώ η κυρίαρχη τάξη και η Δεξιά υλοποιούν με χειρουργική ακρίβεια τη στρατηγική του κεφαλαίου, ένα συνονθύλευμα ομάδων που αυτοπροσδιορίζονται ως «ριζοσπαστικές» ή «υπερεπαναστατικές», αναλώνουν το σύνολο των δυνάμεών τους σε μια πολεμική ενάντια στο ΚΚΕ.
Αυτή η στάση δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για έναν μεταφυσικό ιδεαλισμό, όπου η υποκειμενική επιθυμία βαφτίζεται «επαναστατική γραμμή», αγνοώντας επιδεικτικά τους υλικούς συσχετισμούς. Όταν μια ομάδα λίγων εκατοντάδων ατόμων εγκαλεί ένα Κόμμα που συσπειρώνει 400.000 εργαζόμενους και ελέγχει τα ταξικά συνδικάτα, δεν ασκεί κριτική· ασκεί πολιτικό μυστικισμό.
Η αδυναμία τους να αυτοπροσδιοριστούν μέσα στους χώρους δουλειάς τους οδηγεί στον ετεροπροσδιορισμό μέσω της επίθεσης στον κεντρικό κορμό του κινήματος. Είναι η ψυχολογία του «παράγοντα» που, επειδή δεν μπορεί να πειθαρχήσει στη συλλογική πάλη, στήνει το δικό του μικρομάγαζο-σφραγίδα για να ικανοποιήσει την προσωπική του ματαιοδοξία.
Ι. Ο Λένιν εναντίον του Καουτσκισμού: Η Οικονομική Ουσία του Ιμπεριαλισμού
Οι ομάδες αυτές συχνά «φετιχοποιούν» τον Λένιν, αποσπώντας φράσεις του για να κατηγορήσουν το ΚΚΕ για «οπορτουνισμό». Όμως, η βαθιά μελέτη του έργου «Ιμπεριαλισμός, το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού» αποκαλύπτει ότι οι ίδιοι είναι οι σύγχρονοι εκφραστές του Καουτσκισμού.
Ο Λένιν στο Κεφάλαιο Χ είναι σαφής:
«Είδαμε ότι, σύμφωνα μέ την οικονομική του ούσία, ό ιμπεριαλισμός είναι μονοπωλιακός καπιταλισμός... τό μονοπώλιο πού γεννιέται πάνω στή βάση του ελεύθερου συναγωνισμού... είναι πέρασμα από τήν καπιταλιστική σέ μιά ύψηλότερη κοινωνικοοικονομική μορφή οικονομίας.»
Η Ανάλυσή μας:
Εδώ βρίσκεται η πρώτη μεγάλη απάντηση στη στρατηγική του ΚΚΕ. Ο ιμπεριαλισμός δεν είναι μια «κακή εξωτερική πολιτική» των ΗΠΑ, αλλά μια ιστορική εποχή. Το ΚΚΕ, μένοντας πιστό στον Λένιν, αντιλαμβάνεται ότι η συγκέντρωση της παραγωγής έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο (Καρτέλ, Τράστ, Συνδικάτα), που η πάλη δεν μπορεί να είναι «αντι-δεξιά» ή «αντι-νεοφιλελεύθερη» γενικά, αλλά αντι-μονοπωλιακή. Όσοι ζητούν «επιστροφή στην εθνική παραγωγή» ή «υγιή ανταγωνισμό» εντός του συστήματος, απλώς αρνούνται την ιστορική εξέλιξη που περιέγραψε ο Λένιν.
ΙΙ. Τα Τέσσερα Είδη Μονοπωλίων και η Σύγχρονη Προβοκάτσια
Ο Λένιν υπογραμμίζει τέσσερις κύριες εκδηλώσεις που καθορίζουν την εποχή μας. Ας τις δούμε σε σχέση με την κριτική των αριστεριστών:
1. Η Συγκέντρωση της Παραγωγής:
«Στις αρχές τού 20ού αιώνα άπόκτησαν απόλυτη ύπεροχή στίς προηγμένες χώρες... γέννηση τών μονοπωλίων από τή συγκέντρωση τής παραγωγής.»
Το ΚΚΕ αναγνωρίζει ότι ο καπιταλισμός έχει σαπίσει. Η στρατηγική του δεν βασίζεται σε αυταπάτες διαχείρισης, αλλά στην ανάγκη ανατροπής. Οι επικριτές του, όμως, προτείνουν συχνά «μεταβατικά προγράμματα» που στην ουσία είναι σοσιαλδημοκρατική διαχείριση της καρτελοποιημένης οικονομίας.
2. Η Αρπαγή Πρώτων Υλών και το Χρηματιστικό Κεφάλαιο:
Εδώ εδράζεται η στάση του ΚΚΕ για τον πόλεμο. Όταν ο Λένιν λέει ότι οι τράπεζες μετατράπηκαν σε «μονοπωλητές τού χρηματιστικοϋ κεφαλαίου», εννοεί ότι η πολιτική και η οικονομία έχουν συγχωνευτεί σε μια χρηματιστική ολιγαρχία.
3. Η Μετατροπή των Τραπεζών σε Μονοπωλητές (Χρηματιστικό Κεφάλαιο):
«Το μονοπώλιο προήλθε από τις τράπεζες. Οι τράπεζες μετατράπηκαν... σε μονοπωλητές του χρηματιστικού κεφαλαίου... Μια χρηματιστική ολιγαρχία, που απλώνει ένα πυκνό δίχτυ σχέσεων εξάρτησης σε όλους χωρίς εξαίρεση τους οικονομικούς και πολιτικούς θεσμούς...»
Η Ανάλυσή μας:
Αυτό το «πυκνό δίχτυ» είναι που οι αριστεριστές αρνούνται να δουν στη Ρωσία ή την Κίνα. Φαντασιώνονται «εθνικές» τράπεζες που δήθεν εξυπηρετούν τον αντι-ιμπεριαλισμό, ενώ ο Λένιν ξεκαθαρίζει ότι η χρηματιστική ολιγαρχία υποτάσσει κάθε θεσμό. Το ΚΚΕ ορθά επισημαίνει ότι η εξάρτηση είναι καθολική στο ιμπεριαλιστικό σύστημα.
4. Η Αποικιακή Πολιτική και οι Σφαίρες Επιρροής:
«Το μονοπώλιο προήλθε από την αποικιακή πολιτική... το χρηματιστικό κεφάλαιο πρόσθεσε και τον αγώνα για τις πηγές πρώτων υλών, για την εξαγωγή κεφαλαίου, για τις "σφαίρες επιρροής", δηλ. για τις σφαίρες προσοδοφόρων συμφωνιών, παραχωρήσεων, μονοπωλιακών κερδών...»
Η Ανάλυσή μας:
Εδώ αποκαλύπτεται η προβοκάτσια των «ίσων αποστάσεων». Όταν ο Λένιν μιλά για «σφαίρες προσοδοφόρων συμφωνιών», εννοεί ότι κάθε μεγάλη δύναμη παλεύει για τη δική της λεία. Όποιος καλεί το κίνημα να στηρίξει τον έναν πόλο έναντι του άλλου, στην πραγματικότητα καλεί τους εργάτες να γίνουν χειροκροτητές των «παραχωρήσεων» και των «μονοπωλιακών κερδών» ενός ξένου χρηματιστικού κεφαλαίου.
Όταν λοιπόν οι αριστεριστές κατηγορούν το ΚΚΕ για «ίσες αποστάσεις» στον πόλεμο στην Ουκρανία ή στη Μέση Ανατολή, διαπράττουν μια υλιστική ύβρη. Φαντασιώνονται ότι η Ρωσία ή η Κίνα, χώρες με γιγαντιαία μονοπώλια και χρηματιστική ολιγαρχία, αποτελούν «αντι-ιμπεριαλιστικό» ανάχωμα. Αγνοούν τη λενινιστική προειδοποίηση ότι το χρηματιστικό κεφάλαιο επιδιώκει «σφαίρες προσοδοφόρων συμφωνιών, παραχωρήσεων, μονοπωλιακών κερδών». Η υποστήριξη του ενός ληστή έναντι του άλλου δεν είναι «τακτική»,
Είναι προβοκάτσια ενάντια στην εργατική τάξη, που καλείται να διαλέξει ποιος θα την εκμεταλλεύεται.
ΜΕΡΟΣ Β
Παρασιτισμός, Αποικιακή Πολιτική και η Απάτη των «Σωτήρων»
ΙΙΙ. Η Εξαγωγή Κεφαλαίου και η Σφραγίδα του Παρασιτισμού
Μία από τις πιο συχνές διαστρεβλώσεις των «υπερεπαναστατών» είναι η παρουσίαση του ιμπεριαλισμού ως μιας «δυτικής ασθένειας». Ο Λένιν όμως, στη σελίδα 404, ξεκαθαρίζει την οικονομική βάση του φαινομένου:
«'Η έξαγωγή κεφαλαίου, πού είναι μιά άπ τίς πιό ούσιαστικές οικονομικές βάσεις του ιμπεριαλισμού, δυναμώνει ακόμη περισσότερο αυτή την ολοκληρωτική απόσπασή του στρώματος των έισοδήμάτιών άπό τήν παραγωγή, βάζει τή σφραγίδα τού παρασιτισμόϋ σ ’ολη τή χώρα πού ζει με τήν εκμετάλλευσή τής δουλιάς μερικών ύπερπόντιων χωρών καί αποικιών.»
Η Ανάλυσή μας:
Εδώ βρίσκεται το κλειδί για να κατανοήσουμε τη σύγχρονη Ρωσία και Κίνα. Όταν αυτές οι δυνάμεις εξάγουν κεφάλαια στην Αφρική, την Ασία ή τα Βαλκάνια, εφαρμόζουν ακριβώς αυτόν τον παρασιτισμό που περιγράφει ο Λένιν. Το στρώμα των εισοδηματιών (ολιγάρχες) αποσπάται από την παραγωγή και ζει από την εκμετάλλευση υπερπόντιων εργατών.
Όταν λοιπόν οι αριστεριστές καλούν το ελληνικό κίνημα να «στοιχηθεί» πίσω από την Ανατολή ως αντίβαρο στη Δύση, στην πραγματικότητα προτείνουν την υποταγή της εργατικής τάξης σε έναν άλλο παρασιτικό καπιταλισμό. Η στρατηγική του ΚΚΕ, αρνούμενη να διαλέξει «στρατόπεδο ληστών», είναι η μόνη που αναγνωρίζει τον ιμπεριαλισμό ως παγκόσμιο σύστημα και όχι ως επιλογή ορισμένων κρατών. Η άρνηση αυτή δεν είναι «ίσες αποστάσεις», είναι η άρνηση να γίνεις συνένοχος στο μοίρασμα της λείας.
IV. Το Μοίρασμα του Κόσμου και η «Φυσιολογική» Πορεία προς τον Πόλεμο
Στο Κεφάλαιο V, ο Λένιν αναλύει πώς οι ενώσεις των καπιταλιστών οδηγούνται αναπόφευκτα στη σύγκρουση:
«Καί στό μέτρο πού αναπτυσσόταν ή εξαγωγή κεφαλαίου... τά πράγματα τραβούσαν "φυσιολογικά" προς τήν παγκόσμια συνεννόηση ανάμεσα τους, προς τή δημιουργία διεθνών καρτέλ... Πρόκειται γιά μιά νέα βαθμίδα τής παγκόσμιας συγκέντρωσης τού κεφαλαίου καί τής παραγωγής...»
Και στο Κεφάλαιο VI προσθέτει:
«"Οσο ύψηλότερη εϊναι ή ανάπτυξη τού καπιταλισμού... τόσο πιό απεγνωσμένος είναι ό αγώνας γιά τήν απόκτηση αποικιών... Τό χρηματιστικό κεφάλαιο δεν θέλει ελευθερία, μά κυριαρχία.»
Η Ανάλυσή μας:
Εδώ αποδομείται η μεταφυσική του «ειρηνικού καπιταλισμού». Οι ομάδες που κατηγορούν το ΚΚΕ ότι «αφήνει τη Δεξιά ακάθεκτη» επειδή δεν συμμετέχει σε «αντιπολεμικά μέτωπα» με την αστική τάξη (π.χ. με τη σοσιαλδημοκρατία), αγνοούν ότι ο πόλεμος είναι το μοναδικό μέσο στον καπιταλισμό για την αποκατάσταση της ισορροπίας.
Ο Λένιν θέτει το αμείλικτο ερώτημα:
«ποιο άλλο μέσο μπορεί να υπάρχει... εκτός από τον πόλεμο για την εξάλειψη της αναντιστοιχίας;».
Η απάντηση του ΚΚΕ είναι η μόνη υλιστική: Κανένα. Επομένως, η λύση δεν είναι η επιλογή του «καλού» ιμπεριαλιστή, αλλά η πάλη για την ανατροπή του συστήματος που γεννά τον πόλεμο. Κάθε άλλη πρόταση είναι οπορτουνιστική προβοκάτσια που εγκλωβίζει τον λαό σε ξένες σημαίες.
V. Μεταβατικές Μορφές Εξάρτησης και ο Ρόλος της Ελλάδας
Το πιο «δηλητηριώδες» επιχείρημα των επικριτών του ΚΚΕ είναι ότι η Ελλάδα είναι «αποικία» ή «υπό κατοχή», άρα απαιτείται «εθνικοαπελευθερωτικό μέτωπο».
Ο Λένιν όμως προειδοποιεί:
«...δημιουργούν όλόκληρη σειρά από μεταβατικές μορφές κρατικής εξάρτησης. Χαρακτηριστικές γιά αύτή την έποχή δέν είναι μόνο οι δυό βασικές ομάδες χωρών: οί χώρες πού κατέχουν αποικίες και οι αποικιακές χώρες, αλλά και οι ποικίλες μορφές των εξαρτημένων χωρών, που πολιτικά, τυπικά είναι ανεξάρτητες, στην πράξη όμως είναι μπλεγμένες στα δίχτυα της χρηματιστικής και διπλωματικής εξάρτησης.»
Η Ανάλυσή μας:
Η Ελλάδα είναι ακριβώς αυτή η εξαρτημένη χώρα εντός της ιμπεριαλιστικής αλυσίδας. Η εξάρτηση αυτή όμως δεν αναιρεί τον καπιταλιστικό της χαρακτήρα, ούτε την ανάγκη για σοσιαλιστική επανάσταση.
Οι «υπερεπαναστάτες» που βαφτίζουν την εξάρτηση ως «κατοχή» το κάνουν για να δικαιολογήσουν τη συνεργασία τους με τμήματα της αστικής τάξης ή με «προοδευτικές» κυβερνήσεις.
Είναι η ψυχολογία του ετεροπροσδιορισμού:
επειδή δεν μπορούν να οργανώσουν την τάξη κατά της δικής τους αστικής τάξης, εφευρίσκουν έναν «εξωτερικό εχθρό» (μόνο το ΝΑΤΟ ή μόνο την ΕΕ) για να γίνουν «παράγοντες» σε ένα πλατύ, ανώδυνο μέτωπο.
Στην πράξη, γίνονται προβοκάτορες του κεντρικού κορμού, γιατί την ώρα που το ΚΚΕ παλεύει για την αποδέσμευση με εργατική εξουσία, αυτοί προτείνουν μια «ανεξαρτησία» εντός του καπιταλισμού — μια καθαρή μεταφυσική φαντασίωση που αφήνει τη Δεξιά και το κεφάλαιο στο απυρόβλητο.
ΜΕΡΟΣ Γ
Ιστορικοί Σχηματισμοί, η Δυναμική του Λενινισμού και η Αποκάλυψη της Προβοκάτσιας
VI. Η Ριζική Διαφορά των Σχηματισμών: Από τη Ρώμη στο Σήμερα
Ένα από τα πιο βαθιά σημεία του Λένιν στην ανάλυσή του για τον ιμπεριαλισμό, αφορά την ανάγκη να μην συγχέουμε την αποικιακή πολιτική διαφορετικών εποχών.
Ο Λένιν γράφει:
«'Η αποικιακή πολιτική καί ό ιμπεριαλισμός ύπήρχαν καί πρίν άπό τό νεότατο στάδιο τοϋ καπιταλισμού... "Η Ρώμη, πού στηριζόταν στή δουλεία, άκολουθοϋσε αποικιακή πολιτική... Οί "γενικοί" όμως συλλογισμοί γιά τόν ιμπεριαλισμό, πού ξεχνούν ή βάζουν σέ δεύτερη μοίρα τή ριζική διαφορά τών κοινωνικοοικονομικών σχηματισμών, μετατρέπονται άναπότρεπτα στήν πιό τιποτένια χυδαιότητα...»
Η Ανάλυσή μας:
Αυτή η «χυδαιότητα» που περιγράφει ο Λένιν είναι ακριβώς αυτή που εφαρμόζουν οι σύγχρονοι επικριτές του ΚΚΕ. Βαφτίζουν «ιμπεριαλισμό» μόνο την επιθετικότητα της Δύσης, λες και ο ιμπεριαλισμός είναι μια ηθική κατηγορία ή μια γεωγραφική επιλογή, και όχι ο συγκεκριμένος κοινωνικοοικονομικός σχηματισμός του μονοπωλιακού καπιταλισμού.
Όταν αυτοί οι «υπερεπαναστάτες της φακής» κατηγορούν το Κόμμα επειδή δεν στηρίζει τη Ρωσία ή την Κίνα, ξεχνούν ότι ο καπιταλιστικός ιμπεριαλισμός διαφέρει ριζικά από κάθε άλλη μορφή κυριαρχίας στην ιστορία. Στηρίζεται στο χρηματιστικό κεφάλαιο, το οποίο «δεν θέλει ελευθερία, μά κυριαρχία». Η προσπάθειά τους να συγκρίνουν τη σημερινή Ρωσία με ένα «αντι-ιμπεριαλιστικό μέτωπο» είναι μια μεταφυσική απάτη που οδηγεί την εργατική τάξη στην αγκαλιά ενός άλλου δυνάστη.
VII. Η Δυναμική του Λένιν: Γιατί ο Λενινισμός δεν είναι Φετίχ
Η πείρα μας οδηγεί να πιστεύουμε, ότι αν ζούσε σήμερα ο Λένιν, θα είχε ανασκοπήσει αρκετά σημεία του έργου του.
Αλλωστε, η μαρξιστική σκέψη δεν είναι ένα κλειστό σύστημα δογμάτων, αλλά μια διαρκής κίνηση που αλληλεπιδρά με τη μεταβαλλόμενη υλική βάση. Ο Λένιν, ως ο κατ' εξοχήν εκφραστής της διαλεκτικής στη δράση, θα ενσωμάτωνε στην ανάλυσή του τη νέα ποιότητα της παγκόσμιας καπιταλιστικής αγοράς, όπου η αλληλεξάρτηση των μονοπωλίων έχει ξεπεράσει προ πολλού τα σύνορα των παλαιών αποικιακών αυτοκρατοριών.
Αυτό είναι και η ουσία του διαλεκτικού υλισμού. Ο Λενινισμός δεν είναι ένα «θρησκευτικό κείμενο» (φετίχ), αλλά μια μέθοδος ανάλυσης.
Ο «Ασθενής Κρίκος»: Αν ο Λένιν έβλεπε σήμερα την Ελλάδα, θα αναγνώριζε ότι η συμμετοχή της στις διεθνείς συμμαχίες (ΕΕ, ΝΑΤΟ) δεν την καθιστά «αποικία», αλλά έναν οργανικό κρίκο στην παγκόσμια αλυσίδα.
Η Ανατροπή της Στρατηγικής: Η στρατηγική του ΚΚΕ, που θέτει ως στόχο την εργατική εξουσία και την αποδέσμευση, είναι η μόνη που ανταποκρίνεται στη σημερινή ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων.
Αντίθετα, οι ομάδες του αριστερισμού μένουν κολλημένες σε αναλύσεις του 1920 ή του 1940, προσπαθώντας να εφαρμόσουν τακτικές «λαϊκών μετώπων» σε μια εποχή που ο καπιταλισμός έχει σαπίσει ολοκληρωτικά. Αυτή η μεταφυσική εμμονή τους καθιστά στην πράξη, τροχοπέδη, καθώς εμποδίζουν την τάξη να συνειδητοποιήσει ότι η μόνη διέξοδος είναι η σύγκρουση με το σύνολο της αστικής τάξης και των συμμαχιών της.
VIII. Η Ψυχολογία της Ανεπάρκειας και οι Κρυφοί Ιδιοτελείς Σκοποί
Γιατί λοιπόν τόση λύσσα κατά του ΚΚΕ; Η απάντηση είναι υλιστική και ψυχογραφική:
Αδυναμία Αυτοπροσδιορισμού: Επειδή στερούνται οργανικών δεσμών με την εργατική τάξη, αδυνατούν να παράξουν αυτόνομο πολιτικό αποτέλεσμα. Έτσι, υποχρεώνονται να ετεροπροσδιορίζονται αποκλειστικά μέσω της πολεμικής. Χωρίς το ΚΚΕ ως σταθερό «στόχο», αυτοί οι σχηματισμοί θα κατέρρεαν, καθώς στερούνται δικού τους θετικού προγράμματος που να ριζώνει στην κοινωνία.
Η Ματαιοδοξία του «Παράγοντα»: Πολλοί από τους «ηγέτες» αυτών των αποκομμένων συλλογικοτήτων αδυνατούν να υποτάξουν το «εγώ» τους στη συλλογική βούληση. Προτιμούν τον ρόλο του «πρώτου στο χωριό», παρά τη θέση του στρατιώτη σε έναν πραγματικό ταξικό στρατό, που αγκαλιάζει εκατοντάδες χιλιάδες εργαζόμενους στο ΠΑΜΕ και στα ταξικά σωματεία.
Ιδιοτέλεια και Πολιτική Μετάλλαξη: Η σημερινή τους εχθρότητα συχνά αποτελεί την αντίδραση μιας ματαιωμένης προσδοκίας. Πολλοί από αυτούς επιχείρησαν στο παρελθόν να συμπορευτούν με το Κόμμα, όχι με όρους ανιδιοτελούς προσφοράς, αλλά προσδοκώντας την εξαργύρωση του προσωπικού τους προφίλ, την προώθηση της «πραμάτειας» τους ή την κατάληψη μιας θέσης «παράγοντα» στον μηχανισμό και στα σωματεία.
Όταν η πειθαρχημένη και αδιάλειπτη λειτουργία του Κόμματος δεν επέτρεψε τέτοια φαινόμενα ιδιοτέλειας —και ενίοτε όταν οι ίδιοι ήρθαν αντιμέτωποι με τη δογματική και επικοινωνιακά άστοχη συμπεριφορά ορισμένων «αυτόκλητων υπερασπιστών» του που λειτούργησαν απωθητικά— η «συμπόρευση» μετατράπηκε σε λυσσαλέα πολεμική. Αντί για αυτοκριτική και εποικοδομητική κριτική, επέλεξαν την τακτική του πολέμου, αποδεικνύοντας ότι το κίνητρό τους δεν ήταν ποτέ η ταξική πάλη, αλλά η προσωπική τους επιβεβαίωση.
Αντικειμενικός Ρόλος: Η στάση τους λειτουργεί ως βαλβίδα αποσυμπίεσης για το σύστημα. Δημιουργώντας σύγχυση και καλλιεργώντας έναν ηττοπαθή αναθεωρητισμό, σπρώχνουν συνειδητά τον κόσμο στην αποχή ή την ιδιώτευση. Με αυτόν τον τρόπο, μετατρέπονται αντικειμενικά στην αριστερή εφεδρεία του συστήματος, προστατεύοντας την κυρίαρχη πολιτική από την πραγματική απειλή της οργανωμένης λαϊκής αντεπίθεσης.
IX. Η Εκλογική Μεταφυσική και η Αντικειμενική Ενίσχυση της Δεξιάς
Εδώ η αντίφαση των «υπερεπαναστατών» αγγίζει τα όρια του παραλόγου. Ενώ επιδίδονται σε έναν λυσσαλέο πόλεμο λάσπης κατά του ΚΚΕ, κατηγορώντας το για «ενσωμάτωση» ή «κοινοβουλευτισμό», οι ίδιοι —είτε μέσω της αποχής είτε μέσω της πολυδιάσπασης σε θνησιγενή σχήματα— καταλήγουν να γίνονται οι χορηγοί της αυτοδυναμίας της Δεξιάς.
1. Ο Εκβιαστικός Εκλογικός Νόμος ως Υλική Πραγματικότητα
Στην Ελλάδα του 2026, ο εκλογικός νόμος δεν είναι μια «ιδέα», αλλά ένας μηχανισμός υφαρπαγής της λαϊκής βούλησης. Η ύπαρξη του ορίου του 3% και το σύστημα των κλιμακωτών μπόνους για το πρώτο κόμμα σημαίνουν το εξής απλό: Όσο μεγαλύτερο είναι το ποσοστό των κομμάτων που μένουν εκτός Βουλής, τόσο χαμηλότερο είναι το όριο που χρειάζεται η Δεξιά για να εξασφαλίσει την αυτοδυναμία.
Όταν λοιπόν αυτές οι ομάδες:
Είτε καλούν σε αποχή —ενώ ως εγγεγραμμένοι στους καταλόγους η απουσία τους προσμετράται στο συνολικό ποσοστό που χαμηλώνει τον πήχη της αυτοδυναμίας— είτε κατεβαίνουν σε εκλογές ως εκλογικά θραύσματα του 0,1% ή 0,5%, το αποτέλεσμα είναι το ίδιο:
Αντικειμενικά, επιλύουν την αντίφαση της πολεμικής τους ενάντια στον κεντρικό κορμό του κινήματος, υπέρ της σταθερότητας του συστήματος.
Η ψήφος που στερούν από το ΚΚΕ (το μόνο μέγεθος με πραγματικό λαϊκό εκτόπισμα και αντικειμενική ταξική εκπροσώπηση), ή η ψήφος που διασπείρουν σε Κοινωνικά εξωκείμενα, μετατρέπεται μέσω του εκβιαστικού εκλογικού νόμου σε επιπλέον έδρες για τη Νέα Δημοκρατία. Πρόκειται για μια πράξη που, πέρα από πολιτική αυτοχειρία, συνιστά και μια βαθιά ηθική χρεοκοπία.
2. Το Πρόσχημα της «Καθαρής» Ψήφου
Παρουσιάζουν την άρνησή τους να στηρίξουν το ΚΚΕ ως στάση «ιδεολογικής καθαρότητας» ή χρησιμοποιούν το εφεύρεμα της «κριτικής ψήφου» σε περιθωριακά σχήματα. Όμως, στον υλιστικό κόσμο, η «καθαρότητα» που καταλήγει να δίνει μπόνους εδρών στον ταξικό εχθρό, αποδεικνύεται ένα κενό περιεχομένου πρόσχημα που υποκρύπτει είτε η πολιτική τυφλότητα, είτε η συνειδητή σύμπλευση με την αντίδραση.
Προκειμένου να μην «μολυνθούν» από τη συμπόρευση με το οργανωμένο κίνημα, εγκλωβίζονται σε έναν στείρο ετεροπροσδιορισμό με μοναδικό περιεχομένο την πολεμική κατά του ΚΚΕ. Πρόκειται για μια κλασική αντιδιαλεκτική παγίδα: στην αγωνία τους να παραμείνουν "καθαροί", προτιμούν να μετατραπούν σε αντικειμενικά μετρήσιμαστατιστικά, υποστυλώματα της δεξιάς κυριαρχίας.
Η "κριτική" τους περί δήθεν ανεπάρκειας του ΚΚΕ καταρρέει μπροστά στην αμείλικτη πραγματικότητα:
με τη στάση τους, χαρίζουν στη Δεξιά την κοινοβουλευτική άνεση να νομοθετεί ακάθεκτη κατά της εργατικής τάξης. Έτσι, κάθε επαναστατική διακήρυξη που εκτοξεύουν από την ασφάλεια της απομόνωσής τους, ακυρώνεται στην πράξη από το ίδιο το αποτέλεσμα των επιλογών τους.
3. Η Συμπλήρωση του Ιδιοτελούς Σκοπού
Αυτή η εκλογική συμπεριφορά αποκαλύπτει και τον βαθύτερο σκοπό τους. Δεν τους ενδιαφέρει η ανατροπή των συσχετισμών, γιατί αν το ΚΚΕ ισχυροποιούνταν κι άλλο, οι ίδιοι θα έχαναν το ρόλο του «επαναστατικού κριτή». Προτιμούν μια ισχυρή Δεξιά και ένα αποδυναμωμένο εργατικό κίνημα, γιατί μέσα στην ήττα και την απογοήτευση του λαού, βρίσκουν το κατάλληλο έδαφος για να πουλήσουν τη δική τους μεταφυσική «ελπίδα» και να διατηρήσουν τα μικροσκοπικά τους φέουδα.
Χ: Η Ώρα της Ευθύνης
Κλείνοντας, αυτό που πρέπει να καταστεί σαφές, είναι: η Δεξιά δεν νικιέται με αναλύσεις που αγνοούν την αριθμητική και την οικονομική βάση του ιμπεριαλισμού. Νικιέται με στρατηγική ενότητα στον κεντρικό κορμό.
Όποιος σήμερα επιτίθεται στο ΚΚΕ, ενώ ταυτόχρονα «πετάει» την ψήφο του ή την ενέργειά του σε σχήματα που ο εκλογικός νόμος θα καταπιεί για να τα δώσει ως μπόνους στο κεφάλαιο, είναι υπόλογος απέναντι στην ιστορία. Η λενινιστική θεωρία, την οποία τόσο πολύ επικαλούνται, διδάσκει ότι η επανάσταση απαιτεί την αξιοποίηση κάθε χαραμάδας για την ισχυροποίηση του επαναστατικού υποκειμένου, και όχι την αυτοκτονική περιχαράκωση που στρώνει το χαλί στον αντίπαλο.
Ο δρόμος είναι ορατός. Όλα τα υπόλοιπα είναι μεταφυσικός ιδεαλισμός στην υπηρεσία του Μαξίμου.
Η ιστορία θα γράψει ότι την ώρα της μεγάλης σήψης, κάποιοι έπαιζαν με τις λέξεις και τις καρέκλες τους, ενώ το Κόμμα έχτιζε το αύριο.
