Εβγκένι Πασουκάνις
Η Γενική Θεωρία του Δικαίου και ο Μαρξισμός
|
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Τα καθήκοντα της Γενικής Θεωρίας του Δικαίου
Η γενική θεωρία του δικαίου μπορεί να οριστεί ως η ανάπτυξη των βασικών, δηλαδή των πιο αφηρημένων νομικών εννοιών. Οι τελευταίες περιλαμβάνουν, για παράδειγμα, ορισμούς όπως «νομικός κανόνας», «νομική σχέση», «υποκείμενο δικαίου» κ.λπ. Λόγω της αφηρημένης φύσης τους, αυτές οι έννοιες είναι εξίσου εφαρμόσιμες σε κάθε κλάδο του δικαίου. Η λογική και συστηματική τους σημασία παραμένει η ίδια ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο περιεχόμενο στο οποίο εφαρμόζονται. Κανείς δεν θα αρνιόταν, για παράδειγμα, ότι οι έννοιες ενός υποκειμένου του αστικού δικαίου και ενός υποκειμένου του διεθνούς δικαίου είναι υποδεέστερες της γενικότερης έννοιας ενός υποκειμένου δικαίου ως τέτοιου και ότι, επομένως, αυτή η κατηγορία μπορεί να οριστεί και να αναπτυχθεί ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο περιεχόμενό της. Από την άλλη πλευρά, αν παραμείνουμε εντός των ορίων οποιουδήποτε κλάδου του δικαίου, τότε μπορούμε να πούμε ότι αυτές οι βασικές νομικές κατηγορίες δεν εξαρτώνται από το συγκεκριμένο περιεχόμενο των νομικών κανόνων, με την έννοια ότι διατηρούν τη σημασία τους ανεξάρτητα από τις αλλαγές στο συγκεκριμένο υλικό περιεχόμενο. [1]
Συνεπώς, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι η ανεπτυγμένη νομική σκέψη, ανεξάρτητα από το υλικό στο οποίο εφαρμόζεται, δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς έναν ορισμένο αριθμό εξαιρετικά αφηρημένων και γενικών ορισμών.
Ούτε η σοβιετική μας νομολογία μπορεί να τα καταφέρει χωρίς αυτά, αν πρόκειται να παραμείνει νομολογία, δηλαδή να ανταποκριθεί στα άμεσα πρακτικά της καθήκοντα. Οι βασικές, δηλαδή οι τυπικές, νομικές έννοιες εξακολουθούν να υπάρχουν στους κώδικές μας και στα αντίστοιχα σχόλια. Η μέθοδος της νομικής σκέψης παραμένει επίσης σε λειτουργία με τις συγκεκριμένες προσεγγίσεις της.
Αλλά αποδεικνύει αυτό ότι η επιστημονική θεωρία του δικαίου πρέπει να ασχολείται με την ανάλυση αυτών των αφαιρέσεων; Μια μάλλον διαδεδομένη άποψη αποδίδει μια καθαρά τεχνητή και τεχνική σημασία στις βασικές και πιο γενικές νομικές έννοιες. Η δογματική νομολογία, όπως πληροφορούμαστε, χρησιμοποιεί αυτούς τους ονομασίες για λόγους ευκολίας και μόνο για λόγους ευκολίας. Δεν έχουν άλλη θεωρητικο-γνωστική σημασία. Ωστόσο, το γεγονός ότι η δογματική νομολογία είναι ένας πρακτικός, και κατά μία έννοια ένας τεχνικός κλάδος, δεν παρέχει ακόμη βάση για το συμπέρασμα ότι οι έννοιές της ενδέχεται να μην εισέρχονται στη δομή του αντίστοιχου θεωρητικού κλάδου. [2] Η ίδια η πολιτική οικονομία ξεκίνησε την ανάπτυξή της με πρακτικά ζητήματα κυρίως της νομισματικής κυκλοφορίας - αρχικά είχε ως στόχο να δείξει «τις μεθόδους με τις οποίες οι κυβερνήσεις και τα έθνη αποκτούν πλούτο». Παρ 'όλα αυτά, σε αυτές τις τεχνικές προτάσεις βρίσκουμε ήδη τις βάσεις εκείνων των εννοιών που, σε βαθύτερη και εμπλουτισμένη μορφή, εισήλθαν στη δομή ενός θεωρητικού κλάδου της πολιτικής οικονομίας.
Είναι η νομολογία ικανή να εξελιχθεί σε μια γενική θεωρία του δικαίου χωρίς να μετασχηματιστεί έτσι είτε σε ψυχολογία είτε σε κοινωνιολογία; Είναι δυνατόν να αναλυθούν οι βασικοί ορισμοί της νομικής μορφής με τον τρόπο που η πολιτική οικονομία αναλύει τους βασικούς και πιο γενικούς ορισμούς της μορφής ενός εμπορεύματος ή της αξίας; Αυτά είναι ερωτήματα των οποίων η λύση εξαρτάται από τη δυνατότητα εξέτασης μιας γενικής θεωρίας του δικαίου ως ανεξάρτητου θεωρητικού κλάδου.
Οι κοινωνιολογικές και ψυχολογικές θεωρίες (sic) του δικαίου διακρίνονται από το γεγονός ότι απλώς αγνοούν αυτό το πρόβλημα. Από την αρχή, λειτουργούν με έννοιες εξωδικαστικής φύσης, και αν εξετάζουν επίσης νομικούς ορισμούς, τότε το κάνουν μόνο για να τους χαρακτηρίσουν «μυθοπλασίες», «ιδεολογικές φαντασιώσεις», «προβολές» και ούτω καθεξής. Με την πρώτη ματιά, αυτή η φυσιοκρατική ή μηδενιστική προσέγγιση αναμφίβολα απαιτεί μια ορισμένη συμπάθεια, και ιδιαίτερα αν την αντιπαραβάλουμε με τις ιδεολογικές θεωρίες του δικαίου που είναι διαποτισμένες με τελεολογία και ηθικολογία. Μετά από υψηλές φράσεις για «την αιώνια ιδέα του δικαίου» ή «την απόλυτη σημασία του ατόμου», ο αναγνώστης που αναζητά μια υλιστική εξήγηση του δικαίου στρέφεται με μεγάλο ενδιαφέρον σε θεωρίες που αντιμετωπίζουν το δίκαιο ως αποτέλεσμα μιας πάλης συμφερόντων, ως φαινόμενο κρατικού καταναγκασμού ή ακόμα και ως μια διαδικασία που εκτυλίσσεται στην πραγματική ανθρώπινη ψυχή. Πολλοί μαρξιστές σύντροφοι έχουν θεωρήσει ότι αρκεί να εισαχθεί το στοιχείο της ταξικής πάλης σε αυτές τις θεωρίες, για να επιτευχθεί μια πραγματικά υλιστική μαρξιστική θεωρία του δικαίου. Ως αποτέλεσμα, ωστόσο, έχουμε μια ιστορία οικονομικών μορφών με λίγο-πολύ αδύναμο νομικό χρωματισμό, ή μια ιστορία θεσμών, αλλά σε καμία περίπτωση μια γενική θεωρία του δικαίου. [3] Επιπλέον, αφενός, οι αστοί νομικοί, για παράδειγμα ο Gumplowicz, προσπαθώντας να παρουσιάσουν λίγο-πολύ υλιστικές απόψεις, θεωρούν τους εαυτούς τους υποχρεωμένους, ας πούμε, ex professio, να συλλογιστούν το οπλοστάσιο των βασικών νομικών εννοιών, έστω και μόνο για να τις χαρακτηρίσουν τεχνητές και συμβατικές κατασκευές. Οι μαρξιστές συγγραφείς,
αφετέρου, ως άτομα χωρίς ευθύνες απέναντι στη νομολογία, απλώς και σιωπηλά συνήθως απέφυγαν τους τυπικούς ορισμούς της γενικής θεωρίας του δικαίου, αφιερώνοντας όλη τους την προσοχή στο συγκεκριμένο περιεχόμενο των νομικών κανόνων και στην ιστορική ανάπτυξη των νομικών θεσμών. [4]
Αρνούμενοι, ωστόσο, να αναλύσουμε βασικές νομικές έννοιες, καταλήγουμε μόνο σε μια θεωρία που εξηγεί την ανάπτυξη της νομικής ρύθμισης από τις υλικές ανάγκες της κοινωνίας και, κατά συνέπεια, την αντιστοιχία των νομικών κανόνων με τα υλικά συμφέροντα δεδομένων κοινωνικών τάξεων. Ωστόσο, η ίδια η νομική ρύθμιση, παρά τον πλούτο ιστορικού περιεχομένου που ενσωματώνουμε σε αυτήν ως έννοια, παραμένει αναλυόμενη ως μορφή. Αντί να δούμε την πληρότητα των εσωτερικών της μερών και σχέσεων, θα αναγκαστούμε να χρησιμοποιήσουμε φτωχούς και κατά προσέγγιση παρατηρημένους χαρακτηρισμούς του δικαίου - τόσο κατά προσέγγιση που τα όρια μεταξύ της νομικής και των άλλων σφαιρών διαγράφονται εντελώς. [5]
Μια τέτοια προσέγγιση δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί σωστή. Η ιστορία της οικονομίας μπορεί να περιγραφεί εντελώς χωρίς τις λεπτότερες λεπτομέρειες, ας πούμε, της θεωρίας της προσόδου ή των μισθών. Αλλά τι θα μπορούσαμε να πούμε για μια ιστορία οικονομικών μορφών στην οποία οι βασικές κατηγορίες της οικονομικής θεωρίας - αξία, κεφάλαιο, κέρδος, πρόσοδος κ.λπ. - διαχέονταν σε μια αόριστη και αδιαφοροποίητη έννοια της οικονομίας; Δεν μιλάμε καν για το πώς θα γινόταν δεκτή η προσπάθεια να παρουσιαστεί μια τέτοια ιστορία ως θεωρία της πολιτικής οικονομίας. Ωστόσο, στον τομέα της μαρξιστικής θεωρίας του δικαίου, αυτή είναι στην πραγματικότητα η κατάσταση. Είναι φυσικά δυνατό να παρηγορηθούμε με το γεγονός ότι ακόμη και οι ίδιοι οι νομικοί εξακολουθούν να αναζητούν, και δεν μπορούν να βρουν, ορισμούς για την έννοια του δικαίου τους. Ωστόσο, αν τα περισσότερα εγχειρίδια για τη γενική θεωρία του δικαίου συνήθως ξεκινούν με έναν συγκεκριμένο τύπο, σαφώς καθορισμένο και εξωτερικά ακριβή, στην πραγματικότητα ακόμη και αυτός ο τύπος μας δίνει απλώς μια συγκεχυμένη, κατά προσέγγιση και αδιαφοροποίητη έννοια του δικαίου γενικά. Μπορεί να επιβεβαιωθεί ως αξιωματικό ότι κατανοούμε το δίκαιο λιγότερο από όλους από αυτούς τους ορισμούς και ότι, αντίθετα, ο σχετικός μελετητής θα μας επιτρέψει να κατανοήσουμε καλύτερα τη μορφή του δικαίου όσο λιγότερη προσοχή αφιερώνει στον ορισμό του.
Η αιτία αυτού είναι απολύτως σαφής: μια τόσο σύνθετη έννοια όπως το δίκαιο δεν μπορεί να εξαντληθεί ορίζοντας την σύμφωνα με τους κανόνες της σχολής της λογικής per genus et differentia specifica .
Δυστυχώς, ακόμη και οι λίγοι μαρξιστές που έχουν ασχοληθεί με τη θεωρία του δικαίου δεν έχουν αποφύγει τους πειρασμούς της σχολαστικής σοφίας. Ο Ρένερ, για παράδειγμα, βασίζει τον ορισμό του για το δίκαιο στην έννοια μιας επιταγής που απευθύνεται από την κοινωνία (ως πρόσωπο) στο άτομο. [6] Αυτή η απλή έννοια φαίνεται απολύτως επαρκής για να διερευνήσει το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον των νομικών θεσμών.
Το βασικό ελάττωμα σε τέτοιου είδους τύπους είναι η αδυναμία τους να ενστερνιστούν την έννοια του δικαίου στην πραγματική του κίνηση, αποκαλύπτοντας την πληρότητα των εσωτερικών του μερών και σχέσεων. Αντί να παρουσιάσουν την έννοια του δικαίου στην πιο οριστική και ακριβή της μορφή, και έτσι να δείξουν τη σημασία αυτής της έννοιας για μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο, μας παρουσιάζουν καθαρά λεκτικές γενικές προτάσεις σχετικά με την «εξωτερική αυταρχική ρύθμιση» - οι οποίες ισχύουν εξίσου καλά σε όλες τις περιόδους και τα στάδια ανάπτυξης των ανθρώπινων κοινωνιών. Μια πλήρης αναλογία προς αυτό παρέχεται από εκείνες τις προσπάθειες να δοθεί ένας ορισμός της έννοιας της οικονομίας (στην πολιτική οικονομία) που θα περιλάμβανε όλες τις ιστορικές περιόδους. Αν η οικονομική θεωρία συνίστατο σε τέτοιες άκαρπες σχολαστικές γενικεύσεις, δύσκολα θα άξιζε τον τίτλο επιστήμης.
Ο Μαρξ, όπως είναι γνωστό, ξεκινά την έρευνά του με την ανάλυση των εμπορευμάτων και της αξίας, και όχι με απόψεις για την οικονομία γενικά. Αυτό συμβαίνει επειδή η οικονομία, ως μια ιδιαίτερη σφαίρα σχέσεων, διαφοροποιείται με την εμφάνιση της ανταλλαγής. Όσο απουσιάζουν οι σχέσεις ανταλλαγής-αξίας, η οικονομική δραστηριότητα μπορεί δύσκολα να διαχωριστεί από το υπόλοιπο σύνολο των λειτουργιών της ζωής με τις οποίες αποτελεί ένα ενιαίο συνθετικό σύνολο. Μια καθαρά φυσική οικονομία μπορεί να μην είναι το αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας ως ανεξάρτητης επιστήμης. Μόνο οι σχέσεις εμπορευμάτων-καπιταλισμού αποτελούν, για πρώτη φορά, το αντικείμενο της πολιτικής οικονομίας ως ξεχωριστού θεωρητικού κλάδου που χρησιμοποιεί τις δικές του συγκεκριμένες έννοιες. [7]
Οι παρατηρήσεις μας εδώ μπορούν να μεταφερθούν στη γενική θεωρία του δικαίου. Οι βασικές νομικές αφαιρέσεις, οι οποίες παράγονται από την ανάπτυξη της νομικής σκέψης και οι οποίες αποτελούν τους πλησιέστερους ορισμούς της νομικής μορφής, γενικά αντανακλούν συγκεκριμένες και πολύπλοκες κοινωνικές σχέσεις. Η προσπάθεια εύρεσης ενός ορισμού του δικαίου που θα αντιστοιχούσε όχι μόνο σε αυτές τις πολύπλοκες σχέσεις, αλλά και στην «ανθρώπινη φύση» ή στις «ανθρώπινες σχέσεις» γενικά, πρέπει αναπόφευκτα να οδηγήσει σε σχολαστικές και καθαρά λεκτικές φόρμουλες.
Όταν πρέπει να περάσουμε από αυτούς τους άψυχους τύπους στην ανάλυση της νομικής μορφής – όπως τη συναντάμε στην πραγματικότητα – αναπόφευκτα συναντάμε μια σειρά από δυσκολίες. Αυτές οι δυσκολίες ξεπερνιούνται μόνο με στρατηγικές που είναι προφανώς επινοημένες. Για παράδειγμα, έχοντας δοθεί ένας γενικός ορισμός του δικαίου, συνήθως μας διδάσκουν ότι στην πραγματικότητα υπάρχουν δύο τύποι δικαίου: υποκειμενικός και αντικειμενικός, ius agendi και norma agendi. Επιπλέον, η πιθανότητα μιας τέτοιας διχοτομίας δεν προβλέπεται καθόλου στον ίδιο τον ορισμό. Επομένως, καθίσταται απαραίτητο είτε να αρνηθούμε ένα από τα είδη, δηλώνοντάς το ως μυθοπλασία, φαντασίωση κ.λπ., είτε να δημιουργήσουμε μια καθαρά εξωτερική σύνδεση μεταξύ της γενικής έννοιας του δικαίου και των δύο ειδών του. Ωστόσο, αυτή η δυαδικότητα στη φύση του δικαίου – η διάλυσή του σε κανόνα και σε δύναμη – έχει μια σημασία όχι λιγότερο ουσιώδη από τη διχοτομία ενός εμπορεύματος σε ανταλλακτική αξία και αξία χρήσης.
Το δίκαιο ως μορφή δεν μπορεί να γίνει κατανοητό έξω από τους άμεσους ορισμούς του. Υπάρχει μόνο σε αντιθέσεις: αντικειμενικό δίκαιο/υποκειμενικό δίκαιο, δημόσιο δίκαιο/ιδιωτικό δίκαιο κ.λπ. Αυτοί οι βασικοί περιορισμοί πρέπει, ωστόσο, να συνδέονται μηχανικά με τον βασικό τύπο, εάν ο τελευταίος κατασκευάζεται με την πρόθεση να περιλαμβάνει όλες τις περιόδους και τα στάδια της κοινωνικής ανάπτυξης, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που δεν γνώριζαν καν τέτοιες αντιθέσεις.
Μόνο η αστική-καπιταλιστική κοινωνία δημιουργεί όλες τις απαραίτητες προϋποθέσεις για να επιτευχθεί η πλήρης υλοποίησή του από το νομικό στοιχείο στις κοινωνικές σχέσεις. Αν αφήσουμε στην άκρη τον πολιτισμό των πρωτόγονων λαών όπου το δίκαιο μπορεί δύσκολα να διαχωριστεί από τη γενική μάζα των κοινωνικών φαινομένων της κανονιστικής τάξης, τότε ακόμη και στη μεσαιωνική Ευρώπη, οι νομικές μορφές διακρίνονταν από την ακραία υπανάπτυξή τους. Οι προαναφερθείσες αντιθέσεις συνδυάζονταν σε ένα ενιαίο αδιαφοροποίητο σύνολο. Δεν υπήρχε διάκριση μεταξύ του δικαίου ως αντικειμενικού κανόνα και του δικαίου ως εξουσίας. Ένας κανόνας γενικής φύσης δεν διακρινόταν από τις συγκεκριμένες εφαρμογές του. Αντίστοιχα, οι δικαστικές και νομοθετικές δραστηριότητες συγχωνεύονταν. Η αντίθεση μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού δικαίου ήταν εντελώς κρυμμένη τόσο στην οργάνωση του Σήματος όσο και στην οργάνωση της φεουδαρχικής εξουσίας. Δεν υπήρχε καμία αντίφαση, τόσο χαρακτηριστική της αστικής περιόδου, μεταξύ του ανθρώπου ως ιδιώτη και του ανθρώπου ως μέλους μιας πολιτικής ένωσης. Μια μακρά διαδικασία ανάπτυξης ήταν απαραίτητη για να κρυσταλλωθούν τα όρια της νομικής μορφής με πλήρη διακριτικότητα. Η κύρια αρένα αυτού ήταν η πόλη.
Η διαλεκτική ανάπτυξη βασικών νομικών εννοιών μας δίνει επομένως όχι μόνο τη μορφή του δικαίου, στην πιο απροκάλυπτη και στοιχειώδη φύση του, αλλά αντανακλά και την πραγματική ιστορική διαδικασία ανάπτυξης. Αυτή δεν είναι τίποτα άλλο παρά η διαδικασία ανάπτυξης της αστικής κοινωνίας.
Μπορεί να διατυπωθούν αντιρρήσεις ότι η γενική θεωρία του δικαίου, όπως την κατανοούμε, είναι ένας κλάδος που ασχολείται μόνο με τυπικούς και επινοημένους ορισμούς και τεχνητές έννοιες. Κανείς δεν αμφιβάλλει ότι η πολιτική οικονομία μελετά κάτι που πραγματικά υπάρχει, αν και ο Μαρξ προειδοποίησε ότι αντικείμενα όπως η αξία, το κεφάλαιο, το κέρδος, η πρόσοδος κ.λπ. «δεν μπορούν να ανακαλυφθούν με τη βοήθεια μικροσκοπίου και χημικής ανάλυσης». Η θεωρία του δικαίου λειτουργεί με αφαιρέσεις που δεν είναι λιγότερο «τεχνητές». Οι μέθοδοι έρευνας στις φυσικές επιστήμες δεν μπορούν να ανακαλύψουν μια «νομική σχέση» ή ένα «υποκείμενο δικαίου». Αλλά πολύ πραγματικές κοινωνικές δυνάμεις κρύβονται πίσω από αυτές τις αφαιρέσεις.
Από την οπτική γωνία ενός ανθρώπου που ζει σε ένα φυσικό οικονομικό περιβάλλον, η οικονομική θεωρία των αξιακών σχέσεων θα φαινόταν εξίσου τεχνητή παραμόρφωση απλών και φυσικών αντικειμένων, όπως η νομική συλλογιστική φαίνεται στην καλή κρίση του «μέσου» ανθρώπου.
Το να πιστεύουμε ότι οι βασικές έννοιες που εκφράζουν την έννοια της νομικής μορφής είναι προϊόν αυθαίρετων διαδικασιών σκέψης ισοδυναμεί με το να πέφτουμε στο ίδιο λάθος που σημείωσε ο Μαρξ μεταξύ των δασκάλων του δέκατου όγδοου αιώνα. Όπως οι τελευταίοι, σύμφωνα με τα λόγια του Μαρξ, δεν ήταν σε θέση να εξηγήσουν την προέλευση και την ανάπτυξη των αινιγματικών μορφών που υιοθετούν οι κοινωνικές σχέσεις, έτσι προσπάθησαν να τις απογυμνώσουν από την παράξενη εμφάνισή τους αποδίδοντάς τες σε μια συμβατική προέλευση.
Είναι αδύνατο να αρνηθεί κανείς ότι ένα σημαντικό ποσοστό των νομικών εννοιών έχουν στην πραγματικότητα μια πολύ παροδική και τεχνητή φύση. Τέτοιες, για παράδειγμα, είναι οι περισσότερες έννοιες του δημοσίου δικαίου. Θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε τις αιτίες αυτού του φαινομένου παρακάτω. Αλλά τώρα θα περιοριστούμε στην παρατήρηση ότι η μορφή της αξίας, υπό συνθήκες μιας ανεπτυγμένης εμπορευματικής οικονομίας, γίνεται καθολική. Υποθέτει, μαζί με τις αρχικές της εκφράσεις, μια σειρά από παράγωγες και εφήμερες εκφράσεις που εμφανίζονται ως η τιμή πώλησης αντικειμένων που δεν είναι προϊόντα εργασίας (γη) και που είναι εντελώς άσχετες με τη διαδικασία παραγωγής (π.χ. στρατιωτικά μυστικά που αγοράστηκαν από έναν κατάσκοπο). Αυτό δεν εμποδίζει την αξία, ως οικονομική κατηγορία, να γίνει κατανοητή από την οπτική γωνία των κοινωνικά απαραίτητων δαπανών εργασίας που απαιτούνται για την παραγωγή του ενός ή του άλλου προϊόντος. Ομοίως, η καθολικότητα της νομικής μορφής δεν πρέπει να μας εμποδίζει να αναζητήσουμε τις σχέσεις που αποτελούν την πραγματική της βάση. Θα δείξουμε ότι οι σχέσεις που ορίζονται ως δημόσιο δίκαιο δεν αποτελούν αυτή τη βάση.
Μια άλλη αντίρρηση στην αντίληψή μας για τα καθήκοντα της γενικής θεωρίας του δικαίου έγκειται στο επιχείρημα ότι οι αφαιρέσεις που αποτελούν τη βάση της ανάλυσης αναγνωρίζονται ως ουσιώδεις μόνο για το αστικό δίκαιο. Το προλεταριακό δίκαιο, μας λένε, πρέπει να βρει άλλες γενικευτικές έννοιες για τον εαυτό του, και μάλιστα αυτή η αναζήτηση θα πρέπει να αποτελεί το καθήκον της μαρξιστικής θεωρίας του δικαίου.
Εκ πρώτης όψεως, αυτό φαίνεται ως μια σοβαρή αντίρρηση· ωστόσο, βασίζεται σε μια παρανόηση. Το να απαιτεί τις δικές του νέες γενικευτικές έννοιες για το προλεταριακό δίκαιο φαίνεται να είναι μια κατ' εξοχήν επαναστατική κατεύθυνση . Αλλά αυτό ισοδυναμεί με το να διακηρύσσει την αθανασία της νομικής μορφής, καθώς προσπαθεί να αποσπάσει αυτή τη μορφή από εκείνες τις καθορισμένες ιστορικές συνθήκες που επιτρέπουν την πλήρη καρποφορία της και να την κηρύξει ικανή για συνεχή ανανέωση. Η εξαφάνιση των κατηγοριών (αλλά όχι των εντολών) του αστικού δικαίου δεν σημαίνει την αντικατάστασή τους από νέες κατηγορίες προλεταριακού δικαίου. Ομοίως, η εξαφάνιση των κατηγοριών αξίας, κεφαλαίου, κέρδους κ.λπ. κατά τη μετάβαση στον σοσιαλισμό δεν θα σημάνει την εμφάνιση νέων προλεταριακών κατηγοριών αξίας, κεφαλαίου, προσόδου κ.λπ.
Η εξαφάνιση των κατηγοριών του αστικού δικαίου, υπό αυτές τις συνθήκες, θα σημάνει την εξαφάνιση του δικαίου γενικά, δηλαδή τη σταδιακή εξαφάνιση του νομικού στοιχείου στις ανθρώπινες σχέσεις.
Όπως επεσήμανε ο Μαρξ στην Κριτική του Προγράμματος της Γκότα , η μεταβατική περίοδος χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι οι ανθρώπινες σχέσεις για ένα διάστημα θα περιορίζονται ακούσια από τον «στενό ορίζοντα του αστικού δικαίου». Είναι ενδιαφέρον να αναλύσουμε τι, κατά τη γνώμη του Μαρξ, αποτελεί αυτόν τον στενό ορίζοντα του αστικού δικαίου. Ο Μαρξ υποθέτει μια κοινωνική τάξη στην οποία τα μέσα παραγωγής ανήκουν σε μια κοινωνία και στην οποία οι παραγωγοί δεν ανταλλάσσουν τα προϊόντα τους. Έτσι, παίρνει ένα στάδιο που είναι υψηλότερο από τη Νέα Οικονομική Πολιτική στην οποία ζούμε. Η σχέση της αγοράς έχει ήδη αντικατασταθεί πλήρως από μια οργανωτική σχέση και, σύμφωνα με αυτό, «η εργασία που δαπανάται σε προϊόντα δεν αντικατοπτρίζεται με τη μορφή αξίας που είναι απαραίτητη για αυτά τα προϊόντα, αφού εδώ, σε αντίθεση με την καπιταλιστική κοινωνία, η ατομική εργασία δεν υπάρχει πλέον με έμμεσο τρόπο αλλά άμεσα ως συστατικό μέρος της συλλογικής εργασίας». [8] Αλλά ακόμη και με την εξάλειψη της αγοράς και της ανταλλαγής της αγοράς, η νέα κομμουνιστική κοινωνία, με τα λόγια του Μαρξ, πρέπει για κάποιο χρονικό διάστημα να φέρει «από κάθε άποψη, οικονομικά, ηθικά και διανοητικά, το σαφές αποτύπωμα της παλιάς κοινωνίας από την οποία προήλθε». Αυτό αντικατοπτρίζεται στην αρχή της κατανομής, σύμφωνα με την οποία «ο μεμονωμένος παραγωγός λαμβάνει (μετά από αφαιρέσεις) από την κοινωνία ακριβώς ό,τι συνεισφέρει σε αυτήν». Ο Μαρξ τονίζει ότι παρά τις ριζικές αλλαγές στο περιεχόμενο και τη μορφή, «επικρατεί η ίδια αρχή με αυτήν που ρυθμίζει την ανταλλαγή εμπορευμάτων: μια ορισμένη ποσότητα εργασίας σε μια μορφή ανταλλάσσεται με την ίδια ποσότητα εργασίας σε μια άλλη μορφή». Στο βαθμό που οι κοινωνικές σχέσεις του μεμονωμένου παραγωγού συνεχίζουν να διατηρούν τη μορφή της ισοδύναμης ανταλλαγής, συνεχίζουν να διατηρούν και τη μορφή του νόμου. «Από την ίδια του τη φύση, ο νόμος είναι απλώς η εφαρμογή μιας ίσης κλίμακας». Αλλά αυτό αγνοεί τις εγγενείς διαφορές στην ατομική ικανότητα και, ως εκ τούτου, «από το περιεχόμενό του, αυτός ο νόμος, όπως κάθε νόμος, είναι ένας νόμος της ανισότητας». Ο Μαρξ δεν λέει τίποτα για την αναγκαιότητα της κρατικής εξουσίας που θα εξασφάλιζε με βία την εκπλήρωση αυτών των κανόνων του «άνισου» δικαίου διατηρώντας τους «αστικούς περιορισμούς» του, αλλά αυτό είναι απαραίτητα κατανοητό. [9]Μόλις υπάρξει η μορφή της ισοδύναμης σχέσης, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει η μορφή του νόμου, ότι υπάρχει η μορφή της δημόσιας, δηλαδή της κρατικής εξουσίας, η οποία επομένως παραμένει για ένα χρονικό διάστημα ακόμη και όταν οι τάξεις δεν υπάρχουν πλέον. Η πλήρης εξαφάνιση του κράτους και του νόμου θα επιτευχθεί, κατά την άποψη του Μαρξ, μόνο όταν «η εργασία θα έχει πάψει να είναι μέσο ζωής και θα έχει γίνει η κύρια ανάγκη της ζωής», όταν οι παραγωγικές δυνάμεις θα έχουν επεκταθεί με την ολόπλευρη ανάπτυξη του ατόμου, όταν ο καθένας εργάζεται εθελοντικά σύμφωνα με τις δικές του ικανότητες ή, όπως λέει ο Λένιν, «όταν το άτομο δεν υπολογίζει με την άκαρδη άμαξα αν έχει εργαστεί μισή ώρα περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον», με μια λέξη, όταν η μορφή των ισοδύναμων σχέσεων θα έχει τελικά ξεπεραστεί .
Ο Μαρξ, επομένως, οραματίστηκε τη μετάβαση στον ανεπτυγμένο κομμουνισμό, όχι ως μετάβαση σε νέες μορφές δικαίου, αλλά ως την εξαφάνιση της νομικής μορφής γενικά, ως την απελευθέρωση από αυτή την κληρονομιά της αστικής εποχής την οποία η ίδια η αστική τάξη ήταν καταδικασμένη να υπομείνει.
Ταυτόχρονα, ο Μαρξ υποδεικνύει ότι η βασική προϋπόθεση για την ύπαρξη της νομικής μορφής βρίσκεται στην οικονομία, στον πίνακα των δαπανών εργασίας σύμφωνα με την αρχή της ισοδύναμης ανταλλαγής, δηλαδή αποκάλυψε την εσώτατη σύνδεση μεταξύ της μορφής του νόμου και της μορφής των εμπορευμάτων. Ανάλογα με την κατάσταση των παραγωγικών της δυνάμεων, μια κοινωνία που είναι αναγκασμένη να διατηρήσει την ισοδύναμη ανταλλαγή μεταξύ των δαπανών εργασίας και της αμοιβής σε μια μορφή που μοιάζει έστω και στο ελάχιστο με την ανταλλαγή εμπορευματικών αξιών, θα είναι αναγκασμένη να διατηρήσει και τη μορφή του νόμου. Μόνο προχωρώντας σε αυτή τη βάση είναι δυνατόν να κατανοήσουμε γιατί μια ολόκληρη σειρά άλλων κοινωνικών σχέσεων αποκτούν νομική μορφή. Αλλά επομένως, το να συμπεράνουμε ότι τα δικαστήρια ή οι νόμοι θα παραμένουν πάντα, ή ότι ακόμη και υπό μέγιστη οικονομική ευημερία ορισμένα εγκλήματα κατά του ατόμου κ.λπ. δεν θα εξαφανιστούν, είναι αντίθετα να αναγνωρίζουμε δευτερεύοντα και παράγωγα στοιχεία ως τα κύρια και βασικά. Πράγματι, ακόμη και η προηγμένη αστική εγκληματολογία έχει θεωρητικά καταλήξει στο συμπέρασμα ότι η πάλη κατά του εγκλήματος μπορεί να θεωρηθεί ως ένα ιατροπαιδαγωγικό έργο, για την επίλυση του οποίου ο νομικός - με τις «κατηγορίες εγκλήματος», τους κώδικες, τις έννοιες της ενοχής, την «πλήρη ή μειωμένη ευθύνη», με τις λεπτές διακρίσεις του μεταξύ συμμετοχής, συνέργειας και ηθικής αυτουργίας κ.λπ. - είναι εντελώς περιττός. Και αν αυτή η θεωρητική πεποίθηση δεν έχει ακόμη οδηγήσει στην κατάργηση των ποινικών κωδίκων και των δικαστών, τότε αυτό συμβαίνει επειδή η υπέρβαση της μορφής του δικαίου σχετίζεται όχι μόνο με την πρόοδο πέρα από τους ορίζοντες της αστικής κοινωνίας, αλλά και με τη ριζική απελευθέρωση από όλα τα υπολείμματα του παρελθόντος.
Κριτικάροντας την αστική νομολογία, ο επιστημονικός σοσιαλισμός πρέπει να βασίζεται στην κριτική της αστικής πολιτικής οικονομίας που του παρείχε ο Μαρξ. Για να γίνει αυτό, πρέπει πρώτα να επιστρέψει σε εχθρικό έδαφος. Με άλλα λόγια, δεν πρέπει να απορρίψει τις γενικεύσεις και τις αφαιρέσεις που ανέπτυξαν οι αστοί νομικοί, οι οποίοι προήλθαν από τις ανάγκες της εποχής και της τάξης τους, αλλά πρέπει να τις θέσει στη βάση της ανάλυσής του για να αποκαλύψει την πραγματική τους σημασία, δηλαδή την ιστορική διαμόρφωση της νομικής μορφής.
Κάθε ιδεολογία εξαφανίζεται μαζί με τις κοινωνικές σχέσεις που την παρήγαγαν. Αλλά αυτή η τελική εξαφάνιση προηγείται από μια στιγμή κατά την οποία μια ιδεολογία, υπό τα χτυπήματα της κριτικής που της ασκείται, χάνει την ικανότητά της να καλύπτει και να περιβάλλει τις κοινωνικές σχέσεις από τις οποίες προέκυψε.
Η αποκάλυψη των ριζών μιας ιδεολογίας είναι ένα αληθινό σημάδι του επικείμενου τέλους της. Όπως λέει ο Λασάλ, «η αυγή μιας νέας εποχής συνίσταται πάντα στη συνείδηση του ποια ήταν στην πραγματικότητα η προηγούμενη πραγματικότητα». [10]
Κορυφή της σελίδας
Σημειώσεις
1. Φυσικά, αυτές οι πιο γενικές και απλούστερες νομικές έννοιες είναι το αποτέλεσμα της λογικής επεξεργασίας των κανόνων του θετικού δικαίου. Αντιπροσωπεύουν το νεότερο και υψηλότερο προϊόν της συνειδητής δημιουργικότητας σε σύγκριση με τις τυχαία σχηματισμένες έννομες σχέσεις και τους κανόνες που τις εκφράζουν.
2. Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με τον Karner [το ψευδώνυμο που χρησιμοποιεί ο Karl Renner – επιμ. ] ότι η επιστήμη του δικαίου ξεκινά εκεί που τελειώνει η νομολογία. Αλλά από αυτό δεν προκύπτει ότι η επιστήμη του δικαίου πρέπει απλώς να απορρίψει εκείνες τις βασικές αφαιρέσεις που αντανακλούν τη βασική ουσία της νομικής μορφής.
3. Ακόμα και το έργο του συντρόφου Στούτσκα « Ο επαναστατικός ρόλος του δικαίου και του κράτους» (Μόσχα, 1921), το οποίο ασχολείται με μια σειρά από προβλήματα της γενικής θεωρίας του δικαίου, δεν αντιμετωπίζει αυτές τις έννοιες συστηματικά. Η συζήτησή του τονίζει το ταξικό περιεχόμενο της ιστορικής εξέλιξης της νομικής ρύθμισης σε σύγκριση με τη λογική και διαλεκτική εξέλιξη της ίδιας της μορφής.
4. Πρέπει να σημειωθεί ότι, όταν συζητούν νομικές έννοιες, οι μαρξιστές συγγραφείς αναφέρονται συνήθως και κυρίως στο συγκεκριμένο περιεχόμενο της νομικής ρύθμισης που είναι εγγενής σε μια συγκεκριμένη περίοδο, δηλαδή σε αυτό που οι άνθρωποι σε ένα συγκεκριμένο στάδιο ανάπτυξης θεωρούν δίκαιο. Ωστόσο, είναι αναμφίβολα αλήθεια ότι η μαρξιστική θεωρία πρέπει να μελετά όχι μόνο το υλικό περιεχόμενο της νομικής ρύθμισης σε διάφορες ιστορικές περιόδους, αλλά ότι πρέπει επίσης να παρέχει μια υλιστική ερμηνεία της νομικής ρύθμισης αυτή καθαυτή ως μιας καθορισμένης ιστορικής μορφής.
5. Ένα παράδειγμα του πώς ο πλούτος της ιστορικής έκθεσης μπορεί να συνυπάρχει με το πιο ελλιπές περίγραμμα της νομικής μορφής βρίσκεται στο έργο του Μ. Ποκρόφσκι, Δοκίμια για την Ιστορία του Ρωσικού Πολιτισμού (1923), Μόσχα, 2η έκδοση, τόμος 1, σελ. 16.
6. Το δίκαιο ορίζεται επίσης ως καταναγκαστικοί κανόνες που εκδίδονται από την κρατική εξουσία στον Ιστορικό Υλισμό του Μπουχάριν ... Όλοι αυτοί οι ορισμοί τονίζουν τη σύνδεση μεταξύ του συγκεκριμένου περιεχομένου της νομικής ρύθμισης και της οικονομίας. Ταυτόχρονα, ωστόσο, επιχειρούν να εξαντλήσουν τη νομική μορφή ορίζοντας την ως κρατικά οργανωμένο καταναγκασμό. Στην ουσία, αυτό δεν προχωρά βαθύτερα από τις χονδροειδείς εμπειρικές εφαρμογές της πιο πραγματιστικής ή δογματικής νομολογίας - της οποίας η ήττα πρέπει να αποτελεί το καθήκον του Μαρξισμού.
7. «Η πολιτική οικονομία ξεκινά με τα εμπορεύματα , ξεκινά από τη στιγμή που τα προϊόντα ανταλλάσσονται μεταξύ τους – είτε από άτομα είτε από πρωτόγονες κοινότητες». F. Engels, Review of Marx's Contribution to the Critique of Political Economy (1859), MESW , τόμος 1, σ. 514.
8. K. Marx, Critique of the Gotha Program (1875), MESW , τομ.3, σ.19.
9. Ο Λένιν καταλήγει στο Κράτος και Επανάσταση : «Όσον αφορά
την κατανομή των προϊόντων προς κατανάλωση , το αστικό δίκαιο φυσικά αναπόφευκτα προϋποθέτει ένα αστικό κράτος , επειδή το αστικό δίκαιο δεν είναι τίποτα χωρίς έναν καταναγκαστικό μηχανισμό ικανό να επιβάλει την τήρηση των κανόνων του δικαίου. Συνεπώς, για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα το αστικό δίκαιο είναι σε ισχύ υπό τον κομμουνισμό, αλλά το ίδιο ισχύει και για το αστικό κράτος χωρίς την αστική τάξη!» Β.Ι. Λένιν, Κράτος και Επανάσταση (1917), LCW , τόμος 25, σ. 471.
10. F. Lassalle, Το Σύστημα των Κεκτημένων Δικαιωμάτων (1861), Λειψία.
